Tiếng Việt
SONGFABLE · 2020

Levitating

DUA LIPA · 2020

TL;DR: "Levitating" của Dua Lipa, phát hành năm 2020 trong album Future Nostalgia, là một bản disco-pop được viết như một lời mời khiêu vũ giữa lúc thế giới đang đóng cửa vì đại dịch. Bề mặt là chuyện tình yêu vũ trụ, ngân hà, phi thuyền — nhưng bên dưới là một tuyên ngôn thẩm mỹ: rằng niềm vui, sự nhẹ bẫng, và disco của thập niên 70-80 không phải là hoài niệm rẻ tiền, mà là một hình thức kháng cự văn hóa. Bài hát trở thành "ca khúc dài hơi nhất" trên Billboard Hot 100 năm 2021, và ở Việt Nam, nó vang lên trong những quán cà phê Phạm Ngũ Lão và các club ở Tạ Hiện như một thứ ánh sáng disco mà thế hệ Đổi Mới chưa kịp sống trọn.

Hook: Khi cả thế giới đứng yên, một bài hát dạy người ta bay

Mùa thu năm 2020, các thành phố lớn của thế giới phần lớn vẫn đang trong trạng thái giãn cách. Đường phố Milan vắng tanh, Times Square trông như một sân khấu sau khi diễn viên đã ra về. Ở Hà Nội, các quán bia hơi trên Tạ Hiện đóng cửa từng đợt; ở Sài Gòn, dãy phố Tây Phạm Ngũ Lão im lặng đến lạ — thứ im lặng mà những người sống ở đó từ thời mở cửa chưa từng nghe thấy. Trong bối cảnh đó, một ca khúc đĩa nhạc disco mượt mà, lấp lánh, với tiếng synth gợi nhớ tới Chic và Donna Summer, bắt đầu len lỏi qua TikTok, qua Spotify, qua những chiếc tai nghe của người ta khi đi bộ một mình quanh khu nhà.

"Levitating" không hứa hẹn cứu rỗi. Nó chỉ đề nghị một điều rất đơn giản: hãy tưởng tượng bạn đang bay. Và trong khoảnh khắc đó, hàng triệu người chấp nhận lời đề nghị.

Background: Future Nostalgia và canh bạc của Dua Lipa

Dua Lipa, sinh năm 1995 tại London trong một gia đình gốc Kosovo Albania, không phải là một ngôi sao ra đời từ tiềm năng được lập trình sẵn. Album đầu tay năm 2017 của cô đưa "New Rules" lên top toàn cầu, nhưng giới phê bình vẫn ngần ngại — họ thấy ở cô một giọng hát trầm, có chất, nhưng chưa có một bản sắc thẩm mỹ rõ ràng.

Khi cô bắt tay vào album thứ hai, Dua Lipa và đội ngũ sản xuất (gồm Ian Kirkpatrick, Stuart Price — người từng làm việc với Madonna ở Confessions on a Dance Floor — và nhà sản xuất Koz) đưa ra một quyết định gan dạ: thay vì chạy theo xu hướng trap-pop hay R&B phòng ngủ đang thống trị bảng xếp hạng, họ quay về thập niên 70-80, về Studio 54, về Olivia Newton-John, về thời kỳ disco trước khi disco bị đem đốt cháy ở sân vận động Comiskey Park năm 1979.

Tên album — Future Nostalgia — chính là tuyên ngôn của canh bạc đó: hoài niệm về một tương lai chưa bao giờ xảy ra, hoặc, ngược lại, dùng quá khứ làm vật liệu để chế tạo một tương lai mới.

Album phát hành ngày 27 tháng 3 năm 2020, đúng vào thời điểm WHO tuyên bố đại dịch toàn cầu. Lẽ ra đây là thảm họa marketing. Thay vào đó, nó trở thành một trong những hiện tượng văn hóa lớn nhất của năm.

"Levitating" — single thứ năm của album, đồng sáng tác với Clarence Coffee Jr., Sarah Hudson và Stephen Kozmeniuk — là viên ngọc trung tâm của canh bạc đó. Nó vận hành trên một đoạn bass mượt như nhung, một dòng melody mô phỏng cấu trúc của nhạc disco cổ điển nhưng được làm sạch bằng kỹ thuật sản xuất hiện đại, và một giọng hát của Dua Lipa đứng giữa hai trạng thái: vừa thoải mái như đang ở nhà, vừa khiêu khích như đang ở một câu lạc bộ ngầm.

Ý nghĩa thực sự: Disco như một hành động chính trị nhẹ

Trên bề mặt, "Levitating" là một ca khúc tình yêu. Người hát nói với người tình rằng có điều gì đó về anh ta khiến cô cảm thấy như đang trôi nổi, như đang được kéo lên không trung. Cô nhắc đến những vì sao, ngân hà, các vệ tinh, đề nghị cùng nhau đi vào một chuyến du hành vũ trụ tưởng tượng.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bài hát đã không thể tồn tại 68 tuần liên tiếp trên Billboard Hot 100 — một kỷ lục cho bài hát của nghệ sĩ nữ solo. Cái neo cảm xúc của "Levitating" nằm ở chỗ nó đặt niềm vui — và đặc biệt là niềm vui khiêu vũ — vào trung tâm của trải nghiệm sống, đúng vào thời điểm cả thế giới đang được dạy rằng niềm vui là thứ xa xỉ.

Nhà phê bình âm nhạc người Anh Simon Reynolds, trong cuốn Retromania, từng tranh luận rằng nền văn hóa pop thế kỷ 21 mắc kẹt trong vòng lặp tự tham chiếu — chúng ta liên tục hoài niệm về quá khứ vì chúng ta không còn khả năng tưởng tượng tương lai. Future Nostalgia dường như phản bác lập luận đó: nó nói rằng việc lấy lại disco không phải là sự thoái lui, mà là một cách giành lại quyền kiểm soát đối với khoái cảm.

Disco, hãy nhớ, là dòng nhạc của những cộng đồng bị gạt ra rìa — người da đen, người Latino, người đồng tính ở New York và Philadelphia giữa thập niên 70. Khi rock-jock trắng Steve Dahl tổ chức "Disco Demolition Night" năm 1979, ông ta không chỉ phá những đĩa nhạc; ông ta đang đốt một không gian văn hóa nơi mà những người khác có thể tồn tại tự do. Khi Dua Lipa — một phụ nữ trẻ gốc Albania, con của những người tị nạn chiến tranh Kosovo — đưa disco trở lại trong khuôn khổ pop chính thống năm 2020, đó là một hành động phục hồi, dù được phủ trong lớp sequin và tiếng cười.

Đây là điều mà giới phê bình tinh tế đã nhận ra: "Levitating" thoạt nhìn nhẹ tênh, nhưng cái nhẹ đó được xây dựng bằng kỷ luật. Mọi tiếng synth, mọi nhịp clap, mọi khoảng nghỉ đều được tính toán để tạo ra cảm giác bay bổng. Niềm vui ở đây không phải là sự ngây thơ — nó là một thành tựu thẩm mỹ.

Cảnh quan văn hóa cho người nghe Việt Nam: Disco mà chúng ta đã bỏ lỡ

Việt Nam có một mối quan hệ kỳ lạ với disco. Trong khi thế giới phương Tây sống qua thời hoàng kim của disco những năm 1975-1979, Việt Nam đang ở trong giai đoạn hậu chiến tranh, kinh tế bao cấp, và phần lớn dòng văn hóa pop quốc tế bị chặn lại ở biên giới. Khi Đổi Mới mở cửa năm 1986, làn sóng âm nhạc đến Việt Nam đã là một thứ khác — Modern Talking, Boney M (vốn là disco nhưng đến muộn), Michael Jackson, rồi nhanh chóng là rock kim loại và pop-ballad Hong Kong.

Có một thế hệ rocker Hà Nội như Trần Lập của ban nhạc Bức Tường, hay Microwave và những ban underground sau này, đã định hình nhạc trẻ Việt Nam quanh ngôn ngữ guitar-rock. Disco — với tất cả sự nữ tính, mềm mại, sàn nhảy đèn cầu xoay — gần như không có chỗ đứng chính thức trong dòng chảy đại chúng Việt Nam. Nó tồn tại như một tiếng vọng trong vài sàn nhảy ở Sài Gòn cuối thập niên 90, trong những băng cassette lậu, trong các đám cưới quê có DJ dùng đĩa Eurobeat.

Đó là lý do tại sao "Levitating" — và cả Future Nostalgia — có một âm hưởng đặc biệt với người nghe Việt Nam thuộc thế hệ 9x và đầu 2000. Nó không phải là nỗi nhớ về một thứ chúng ta đã sống qua; nó là cảm giác phát hiện ra một con đường thẩm mỹ mà thế hệ trước của chúng ta đã bỏ lỡ. Khi một bạn trẻ ở Đà Lạt nhảy theo "Levitating" trên một video TikTok, họ không đang lặp lại Studio 54 — họ đang lần đầu sáng tạo ra một câu lạc bộ disco trong tưởng tượng của riêng mình.

Có thể thấy điều này rõ nhất trong cảnh các quán cà phê và bar nhỏ ở Tạ Hiện, Hà Nội, hoặc dọc theo Bùi Viện và Phạm Ngũ Lão ở Sài Gòn, nơi nhạc disco-pop mới của Dua Lipa, The Weeknd ("Blinding Lights"), Doja Cat đã trở thành một phần của playlist mặc định những năm 2020-2022. Đó không phải hoài niệm — đó là một dạng kiến tạo bản sắc đô thị mới, song song với làn sóng craft beer, specialty coffee, và thời trang vintage đang định hình lại các thành phố lớn Việt Nam.

Tại sao bài hát vẫn vang lên hôm nay

Có ba lý do "Levitating" tiếp tục tồn tại lâu hơn so với hầu hết các bản hit cùng thời.

Thứ nhất, kiến trúc sản xuất. Bài hát được thiết kế để hoạt động ở nhiều cấp độ chú ý cùng lúc — bạn có thể nghe nó như một bản nhạc nền khi nấu ăn, và nó vẫn dễ chịu; bạn có thể đeo tai nghe xịn và phân tích lớp lớp synth, bass, percussion, và nó vẫn thưởng cho bạn. Đây là tiêu chuẩn vàng của pop cổ điển mà nhà sản xuất Quincy Jones từng nói đến: một bài hát hay phải thỏa mãn cả người nghe đi qua và người nghe ngồi lại.

Thứ hai, định vị văn hóa. Trong một thập kỷ mà pop liên tục đẩy sâu vào sự tự bạch, sự tổn thương, sự "authenticity" như một loại tiền tệ, "Levitating" chọn con đường khác: nó công nhận rằng đôi khi điều người ta cần không phải là sự thấu cảm, mà là một sàn nhảy. Đây là một quan điểm thẩm mỹ — và nó đang tìm được sự đồng thuận mới ở thế hệ Z khi họ mệt mỏi với "sad girl pop".

Thứ ba, tính lan tỏa. Bài hát có một remix với DaBaby (rapper Mỹ) — phiên bản này sau đó trở thành điểm tranh cãi khi DaBaby có những phát ngôn kỳ thị tại lễ hội Rolling Loud 2021. Dua Lipa công khai lên tiếng phản đối, và bài hát phải đứng riêng khỏi vết nhơ đó. Một bài hát đủ mạnh để sống sót qua một scandal như vậy là một bài hát có sức sống cấu trúc thực sự.

Đối với người nghe Việt Nam hôm nay, "Levitating" còn mang một ý nghĩa thêm: nó là bằng chứng rằng nhạc pop toàn cầu không nhất thiết phải là nhạc Mỹ. Dua Lipa là một nghệ sĩ gốc Đông Âu, hát bằng tiếng Anh, làm việc với các nhà sản xuất quốc tế, và sản phẩm cô tạo ra là một thứ "ngôn ngữ thứ ba" — không hoàn toàn Anh-Mỹ, không hoàn toàn châu Âu lục địa, mà là một thứ pop liên-quốc-gia. Điều này gợi mở một câu hỏi thú vị cho các nghệ sĩ Việt Nam: liệu một nghệ sĩ Việt có thể xây dựng một sự nghiệp toàn cầu mà không cần "trở thành K-pop", không cần "trở thành Mỹ", mà bằng cách tổng hợp ngôn ngữ riêng?

How to dive deeper

🎧 Nghe gì tiếp theo

📚 Đọc gì tiếp theo

🌍 Đi đâu để cảm nhận

🎸 Thử chơi / sản xuất

Nghe trên nền tảng yêu thích của bạn: song.link/i/1497152622

🤖

Tags
20s ecstatic popdance loveescape pop2020sdiscorevivaldualipapandemic
Related stories