Who Is It

Kalp atışıyla başlayan bir sır

Michael Jackson denince çoğumuzun aklına ilk gelen şey sahnedeki patlama anlarıdır: ayak uçlarında durduğu o donmuş an, şapkanın fırlatılışı, kalabalığın çığlıkları. Oysa "Who Is It" bu imajın tam tersini anlatır. Şarkı parlak ışıklarla değil, karanlık bir odada, ince bir koro sesiyle ve ardından adeta kalp atışı gibi tekrar eden bir ritimle açılır. O ritmin büyük kısmının, söylenene göre, bir davul makinesinden değil bizzat Michael Jackson'ın ağzından, yani beatbox tekniğiyle çıktığını öğrenmek dinleyicilerin çoğunu şaşırtır.

İşin asıl sürprizi ise şarkının konusudur. "Who Is It" bir aşk şarkısı gibi görünse de aslında bir yas şarkısıdır. Anlatıcı, hayatını ve güvenini adadığı birinin onu terk ettiğini fark eder; geriye yalnızca sorular kalır. Kimin suçu? Kim onun yerini aldı? Ve belki de en acı olanı: yalnızlığın kendisi kimdir, neden hep onun kapısını çalar? Michael'ın çoğu zaman dünyanın en ünlü insanı olup aynı anda dünyanın en yalnız insanlarından biri olduğunu hatırladığımızda, şarkı çok daha kişisel bir yere oturur.

Dangerous dönemi: yeni bir ses arayışı

"Who Is It", Kasım 1991'de yayımlanan "Dangerous" albümünde yer aldı. Bu albüm, Michael Jackson'ın uzun yıllar birlikte çalıştığı yapımcı Quincy Jones'tan ayrıldıktan sonra yaptığı ilk büyük stüdyo çalışmasıydı. "Thriller" ve "Bad" gibi dev albümlerin ardından Michael, sesini yenilemek, dönemin yükselen new jack swing akımına ve daha sert, sokak kökenli ritimlere yaklaşmak istiyordu. Albümün bir bölümünü genç yapımcı Teddy Riley ile, diğer bir bölümünü ise Bill Bottrell ile çalıştı.

"Who Is It" Bottrell'in dokunuşunu taşıyan parçalardan biridir. Rivayete göre şarkının ilk tohumları çok daha önce, "Bad" döneminin demo kayıtları sırasında atılmıştı; Michael fikri yıllarca cebinde tutmuş, doğru zamanı beklemişti. "Dangerous" kayıtları sırasında şarkı yeniden ele alındı, düzenlemeye orkestral yaylılar, katmanlı vokaller ve o meşhur beatbox ritmi eklendi. Şarkının açılışındaki melankolik, neredeyse kilise havasındaki koro bölümünün bir soprano solist ve koro düzenlemesiyle kaydedildiği anlatılır; bu giriş, şarkının geri kalanına ağır bir hüzün perdesi çeker.

Michael'ın beatbox'la olan ilişkisi de ayrıca anlatılmaya değer. Stüdyo çalışanlarının aktardığına göre Michael şarkı fikirlerini çoğu zaman enstrüman çalarak değil, ağzıyla davul, bas ve ritim seslerini taklit ederek ekibe anlatırdı. "Who Is It" bu alışkanlığın plakta en belirgin şekilde duyulduğu şarkılardan biridir. Yani dinlediğiniz o ısrarcı, sinirli ritim, bir anlamda Michael'ın kendi nefesidir.

Türk dinleyiciler için "Dangerous" dönemi ayrıca özel bir anlam taşır. Michael Jackson, bu albümün ardından çıktığı Dangerous World Tour kapsamında 1993 sonbaharında İstanbul'a geldi ve söylenene göre İnönü Stadyumu'nda on binlerce hayranının önüne çıktı. O yıllarda Türkiye'de kasetler el değiştiriyor, müzik kanallarında klipler heyecanla bekleniyordu. "Who Is It" o konserin öne çıkan şarkılarından biri olmasa da, aynı albümün havası o gece stadyumu dolduran kalabalığın hafızasına kazındı. O konsere gidenlerin anlattıkları, Türkiye'de pop müzik tarihinin en efsanevi gecelerinden birini hâlâ canlı tutar.

Şarkı gerçekte ne anlatıyor?

Şarkının anlatıcısı, sadakatini ve kalbini tamamen bir kadına vermiş bir adamdır. Adam onun için her şeyi yapmış, onu kendine yakın tutmuş, geleceği onunla hayal etmiştir. Ama bir gün kadın gider; arkasında ne bir açıklama ne de bir veda bırakır. Şarkının sözleri bu boşluğun tarifidir: anlatıcı gecelerini uykusuz geçirir, gözyaşlarını saklamaya çalışır, kendini neyin yanlış gittiğini düşünmekten alıkoyamaz.

Başlıktaki soru, yani "kim o?" sorusu birkaç katmanlıdır. İlk bakışta kıskanç bir sevgilinin sorusu gibidir: kadının yerine kimi koyduğunu, kiminle olduğunu bilmek ister. Ama şarkı ilerledikçe soru içe döner. Anlatıcı artık bir rakibi değil, kendi acısının nedenini arar. Terk edilmenin ağırlığı altında, hayatındaki bu tekrarlayan yalnızlığın arkasında kimin, neyin olduğunu sorgular. Sözlerde anlatıcının kimseye güvenemediği, kimsenin onu gerçekten anlamadığı duygusu belirgindir; bu da şarkıyı basit bir aldatılma hikâyesinden çok daha derin, varoluşsal bir sorgulamaya dönüştürür.

Bir de şu ayrıntı var: anlatıcı acısını bağırarak değil, neredeyse kendi kendine fısıldar gibi anlatır. Michael'ın vokali şarkı boyunca gergin, kısık ve yer yer kırılgandır. Ancak sona doğru duygular taşar, vokaller katman katman üst üste biner, yaylılar kabarır ve dinleyici anlatıcının artık kendini tutamadığını hisseder. Bu, sessiz bir yasın sonunda gelen iç çöküşün müzikal karşılığıdır.

Şarkının yapısında ilginç bir tezat da vardır. Ritim neredeyse dans edilebilir, sürükleyici bir akışa sahiptir; ama üzerindeki duygu son derece karanlıktır. Bu tezat, Michael'ın sevdiği bir yöntemdi: acıyı hareketle, gözyaşını ritimle yan yana koymak. "Billie Jean" da benzer bir gerilim taşıyordu; "Who Is It" ise bu gerilimi daha içe dönük, daha yaralı bir tona taşır.

David Fincher'ın karanlık filmi

"Who Is It" için çekilen klip de şarkının kaderini belirleyen unsurlardan biridir. Klibi, daha sonra "Se7en", "Fight Club" ve "The Social Network" gibi filmlerle dünyaca tanınacak olan David Fincher yönetti. Fincher o yıllarda müzik klipleriyle adını duyurmuş genç bir yönetmendi ve Michael'ın alışılmış renkli, gösterişli dünyasına tamamen farklı bir estetik getirdi.

Klipte Michael, sevdiği kadının gizli bir hayat sürdüğünü, farklı kimliklerle yüksek sosyetenin karanlık dünyasında dolaştığını keşfeden bir adamı canlandırır. Görüntüler soğuk mavi ve gri tonlarda, neredeyse bir kara film havasındadır. Dans yoktur, gösteri yoktur; yalnızca otel odaları, telefon görüşmeleri, yağmurlu şehir manzaraları ve gittikçe derinleşen bir yalnızlık vardır. Söylenene göre klip, Michael'ın en az "Michael Jackson'vari" kliplerinden biri sayılır ve bu yüzden bazı hayranlar onu uzun süre gözden kaçırmıştır.

Bugün geriye bakınca Fincher'ın klibi, hem yönetmenin sonraki sinema dilinin ilk işaretlerini taşıması hem de Michael'ı nadiren görülen bir halde, tamamen kırılgan bir adam olarak göstermesi bakımından kıymetli bir belge olarak kabul edilir.

Oprah anı ve beklenmedik ikinci hayat

"Who Is It" başlangıçta Avrupa ve bazı başka ülkelerde single olarak yayımlandı ve İngiltere listelerinde ilk ona girmeyi başardığı aktarılır. Amerika'da ise ilk planda single olarak düşünülmemişti. Hikâyenin en sevilen kısmı burada başlar.

Şubat 1993'te Michael Jackson, Oprah Winfrey'e uzun yıllardır verdiği ilk büyük televizyon röportajını verdi. Milyonlarca insanın izlediği bu programda Oprah, Michael'dan şarkılarını nasıl yarattığını göstermesini istedi. Michael da orada, kameraların önünde, yalnızca ağzıyla "Who Is It"nun ritmini ve melodik parçalarını beatbox ile canlandırdı. Anlatılana göre bu an izleyicileri büyüledi ve plak şirketi, bu ilgiyi değerlendirmek için şarkıyı Amerika'da da single olarak piyasaya sürdü. Şarkı böylece listelerde ikinci bir hayat buldu.

Bu hikâye, "Who Is It"nun ne kadar organik bir şarkı olduğunun da kanıtıdır. Şarkının iskeleti, stüdyodaki pahalı ekipmandan önce Michael'ın bedeninde, nefesinde ve ritim duygusunda vardı. Oprah programındaki o birkaç dakika, bir süperstarın perde arkasını görmenin nadir fırsatlarından biriydi.

Miras ve kültürel yeri

"Who Is It" Michael Jackson'ın en büyük hitleri arasında sayılmaz. "Black or White" ya da "Remember the Time" gibi "Dangerous" şarkıları radyoda çok daha fazla çalındı. Ancak zaman içinde "Who Is It" hayranların ve müzisyenlerin gözünde özel bir yere yerleşti. Pek çok eleştirmen ve müzik yazarı, şarkıyı Michael'ın "gizli hazinelerinden" biri olarak anar.

Bunun birkaç nedeni var. Birincisi prodüksiyonu: koro girişi, beatbox ritmi, keskin bas hattı ve dramatik yaylılar birlikte son derece sinematik bir ses dünyası kurar. İkincisi vokal performansı: Michael burada teknik şovdan ziyade duygusal hassasiyete odaklanır. Üçüncüsü ise şarkının dürüstlüğü: yıllar sonra geriye bakıldığında, bu şarkının Michael'ın kendi iç dünyasına dair ne kadar çok şey söylediği daha net görülür.

Şarkının bas hattı ve ritmi, zamanla remiks yapımcılarının ve DJ'lerin de ilgisini çekti. Farklı dönemlerde yapılan resmi ve gayri resmi remiksler, şarkıyı kulüplere taşıdı. Ayrıca Michael'ın ölümünden sonra yayımlanan derlemeler ve özel sürümler, genç kuşağın bu şarkıyı keşfetmesine yardımcı oldu. Sosyal medyada bugün hâlâ şarkının beatbox bölümlerini taklit etmeye çalışan müzisyenlerin videolarına rastlamak mümkün.

Neden hâlâ bu kadar etkileyici?

"Who Is It" bugün de dinleyicilere dokunuyor, çünkü anlattığı duygu zamansızdır. Hepimiz hayatımızın bir döneminde güvendiğimiz birinin sessizce uzaklaştığını hissetmişizdir. Çoğu zaman bu tür kayıplarda en çok acıtan şey açıklamanın yokluğudur. Şarkı tam da o belirsizliği, o cevapsız soruyu müziğe dökmeyi başarır.

Bir başka neden de şarkının modern sesle kurduğu yakınlıktır. Bugün alternatif R&B olarak anılan akımın, yani karanlık, minimal ve duygusal olarak kırılgan R&B'nin pek çok öncüsü, "Who Is It" gibi şarkılarda bir tür şablon bulmuştur denebilir. Duygusal açıdan yaralı bir erkek anlatıcı, soğuk ve sinematik bir prodüksiyon, ritmik ama melankolik bir akış; bunlar bugünün birçok popüler sanatçısının imza unsurları haline geldi.

Türk dinleyiciler için de şarkının ayrı bir çekiciliği var. Türkçe müzik geleneği, özellikle arabesk ve sanat müziği, terk edilmişliği ve içe dönük acıyı işlemekte son derece zengindir. "Who Is It" dinlendiğinde, farklı bir dil ve farklı bir tarz olmasına rağmen, tanıdık bir duygu kapıyı çalar: gece yarısı, yalnız bir odada, hesap soran ama cevap alamayan bir kalp. Bu yüzden şarkı Türkiye'de de sadık bir hayran kitlesine sahiptir; özellikle 90'larda gençliğini yaşayanlar için "Dangerous" kasetinin B yüzündeki bu şarkı, çoğu zaman en çok geri sarılan parçalardan biri olmuştur.

Son olarak, "Who Is It" bize Michael Jackson'ın efsanenin ötesindeki insan tarafını gösterir. Sahnedeki kusursuz performansın, milyonlarca satan albümlerin ve magazin manşetlerinin arkasında, sevilmek isteyen, güvenmekte zorlanan ve kaybetmekten korkan bir adam vardı. Bu şarkı, o adamın en samimi fısıltılarından biridir.

Daha derine dalmak için

🎧 Sesin içine dalın

• Dangerous (1991) albümünün tamamı — "Who Is It"yu kendi bağlamında dinlemek, şarkının albümdeki yerini anlamak için en iyi yoldur. Albüm, new jack swing enerjisinden gospel ağırlıklı baladlara kadar geniş bir yelpaze sunar ve bu şarkı o yolculuğun en karanlık duraklarından biridir.
• Dangerous: The Remix Collection ve dönemin resmi remiksleri — Şarkının bas hattı ve beatbox ritmi, remikslerde bambaşka bir kimliğe bürünür. Aynı melankoliyi kulüp atmosferinde duymak, şarkının ne kadar esnek bir yapıya sahip olduğunu gösterir.
• Michael Jackson'ın beatbox demo kayıtları — Farklı derlemelerde ve belgesellerde yer alan demo parçalar, Michael'ın şarkılarını nasıl ağzıyla kurduğunu ortaya koyar. "Who Is It"nun ritminin nereden doğduğunu anlamak için bu kayıtlar küçük bir hazinedir.

📚 Hikâyenin peşinden gidin

• Moonwalk (Michael Jackson'ın otobiyografisi) — 1988'de yayımlanan bu kitap, "Dangerous" döneminden önce yazılmış olsa da Michael'ın yalnızlık, şöhret ve yaratıcılık üzerine düşüncelerini onun kendi sesinden sunar. "Who Is It"daki duygusal dünyanın kökenlerini burada sezmek mümkün.
• Oprah Winfrey'in 1993 röportajı — Michael'ın canlı yayında şarkıyı beatbox ile canlandırdığı bu tarihi program, şarkının Amerika'daki ikinci hayatının başladığı andır. Röportaj aynı zamanda Michael'ın o dönemdeki ruh halini anlamak için değerli bir belgedir.
• Dangerous albümü üzerine yazılmış müzik incelemeleri — Pek çok müzik yazarı, albümü kayıt süreci, yapımcılar ve şarkı şarkı analizleriyle detaylı biçimde ele almıştır. Bu kaynaklar, Bill Bottrell ile yapılan çalışmanın perde arkasını merak edenler için keyifli bir okuma sunar.

🌍 Mekânları ziyaret edin

• İstanbul, İnönü Stadyumu çevresi (bugünkü Beşiktaş stadyumu) — Söylenene göre Michael Jackson 1993'te Dangerous World Tour kapsamında burada sahneye çıktı. Bugün stadyumun çevresinde yürürken, o gece Boğaz'ın kıyısında yankılanan tezahüratları hayal etmek zor değil.
• Los Angeles, Record One ve Larrabee stüdyoları civarı — "Dangerous" albümünün önemli bir kısmının bu şehirdeki stüdyolarda kaydedildiği aktarılır. Los Angeles'ın stüdyo semtlerinde dolaşmak, 90'ların başındaki pop üretim merkezinin havasını solumak demektir.
• Gary, Indiana — Michael'ın doğduğu ve çocukluğunu geçirdiği şehir, onun yalnızlık ve aidiyet temalarının köklerini anlamak için anlamlı bir duraktır. Jackson ailesinin eski evi, hayranlar için bir tür hac noktasına dönüşmüştür.

🎸 Kendiniz deneyimleyin

• Beatbox ile şarkının ritmini öğrenin — "Who Is It"nun temel ritmi, başlangıç seviyesindeki beatbox meraklıları için harika bir alıştırmadır. Önce yavaş tempoda kick ve hi-hat seslerini oturtun, sonra şarkıyla birlikte deneyin; Michael'ın bu işi ne kadar ustalıkla yaptığını çok daha iyi anlayacaksınız.
• Bas gitarda şarkının bas hattını çalın — Şarkının bas hattı basit görünse de ritim duygusu ve dinamik kontrol ister. Bu hattı çalışmak, funk ve R&B bas çalımına güzel bir giriş olabilir.
• David Fincher kliplerinden bir gece maratonu yapın — "Who Is It" klibini, Fincher'ın aynı döneme ait diğer müzik klipleriyle art arda izleyin. Ardından onun sinema filmlerinden birini seçerseniz, yönetmenin karanlık estetiğinin bu klipte nasıl filizlendiğini kendi gözlerinizle görebilirsiniz.

🎵 Bu şarkıyı dinleyin