Imagine

Hook

Có một khoảnh khắc trong nền văn hoá đại chúng phương Tây mà gần như ai cũng đã trải qua: một thảm kịch xảy ra, một tượng đài sụp đổ, một ngôi sao ra đi - và rồi, không cần ai chỉ đạo, ai đó ngồi xuống bên cây đàn piano và bắt đầu chơi bốn nốt đầu tiên của "Imagine". Đó là phản xạ văn hoá của thế giới hậu chiến, một loại kinh cầu nguyện thế tục mà ngay cả những người không tin vào Chúa cũng thuộc lòng.

Nhưng đây chính là điểm trớ trêu lớn nhất của ca khúc: bản nhạc được hát ở các lễ tưởng niệm quốc gia, được phát tại lễ khai mạc Olympic, được biểu diễn bởi các ngôi sao tỷ phú trong phòng khách triệu đô của họ trong đợt phong toả COVID - lại là một bản nhạc kêu gọi xoá bỏ quốc gia, tôn giáo và tài sản tư nhân. Không bài hát nào trong lịch sử nhạc pop bị hiểu lầm một cách hệ thống đến vậy, và cũng không bài hát nào sống sót qua sự hiểu lầm đó một cách kiên cường đến thế.

Để hiểu "Imagine", người ta phải tách rời hai lớp đã bị quấn chặt vào nhau: lớp giai điệu - dịu dàng, đơn giản đến gần như ngây thơ - và lớp lời ca - một cuộc tấn công có chủ đích vào những trụ cột của trật tự xã hội phương Tây. Lennon biết rất rõ ông đang làm gì. Ông đang giấu thuốc đắng trong viên kẹo ngọt nhất mà ông có thể chế tạo.

Background

Mùa xuân năm 1971, John Lennon và Yoko Ono đang sống tại Tittenhurst Park, một dinh thự Georgian trắng tinh ở Ascot, Anh quốc. Đó là thời kỳ hậu Beatles - ban nhạc đã tan rã năm trước trong những phiên toà pháp lý cay đắng - và Lennon đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi nghệ thuật quan trọng. Album solo trước đó của ông, "John Lennon/Plastic Ono Band" (1970), là một tác phẩm thô ráp, nguyên thuỷ, sản phẩm của liệu pháp primal scream của Arthur Janov. Đó là Lennon trần trụi, đau đớn, hét lên về người mẹ đã mất và những vết thương tuổi thơ.

"Imagine" là một phản ứng nghệ thuật chống lại chính sự thô ráp đó. Lennon muốn tạo ra một thông điệp chính trị có thể chạm đến đại chúng, và ông biết rằng để làm được điều đó, ông phải bọc nó trong một hình thức dễ tiếp cận. Trong các cuộc phỏng vấn sau này, ông nói thẳng: "Bởi vì nó được phủ đường, nó đã được chấp nhận... Bây giờ tôi hiểu cách để làm điều này. Bạn gửi thông điệp chính trị của bạn với một chút mật ong".

Phần "mật ong" có nhiều nguồn gốc. Một là tập thơ "Grapefruit" của Yoko Ono, xuất bản năm 1964, với những chỉ dẫn nghệ thuật bắt đầu bằng động từ "Hãy tưởng tượng" - hãy tưởng tượng những đám mây nhỏ giọt, hãy tưởng tượng một nghìn mặt trời cùng lúc. Lennon sau này thừa nhận rằng Ono xứng đáng được ghi tên đồng tác giả của ca khúc, và năm 2017, Hiệp hội Nhà xuất bản Âm nhạc Quốc gia Mỹ chính thức công nhận điều này. Một nguồn khác là cuốn sách kinh nguyện Thiên Chúa giáo "The Christian Prayer Book" mà một mục sư đã tặng vợ chồng Lennon, trong đó có những bài cầu nguyện hình dung một thế giới hoà bình.

Phòng thu được dựng ngay trong nhà - Ascot Sound Studios - và bản thu chính được hoàn thành chỉ trong một buổi sáng tháng 5 năm 1971. Nhà sản xuất Phil Spector, người nổi tiếng với "wall of sound" dày đặc, lần này đã kiềm chế phong cách của mình một cách đáng kinh ngạc. Bản phối cuối cùng gần như tối giản: piano của Lennon dẫn dắt, bass của Klaus Voormann hỗ trợ kín đáo, trống của Alan White nhẹ như hơi thở, và một dàn dây nhỏ của Flux Fiddlers chỉ xuất hiện ở phần ba sau của ca khúc, dâng lên như sương mù chứ không phải cao trào.

Đoạn video iconic - Lennon trong bộ vest trắng, ngồi bên cây piano trắng Steinway, trong căn phòng trắng tinh, với Ono mở từng cánh cửa chớp để ánh sáng tràn vào - được quay tại chính dinh thự Tittenhurst. Hình ảnh đó đã in sâu vào trí nhớ tập thể đến mức nhiều người không phân biệt được ca khúc và hình ảnh nữa.

Real meaning

Đây là phần mà hầu hết các bản cover phim ảnh và lễ tưởng niệm cố tình bỏ qua: "Imagine" là một tác phẩm vô thần, chống tôn giáo, chống dân tộc, và chống sở hữu tư nhân một cách thẳng thắn. Đoạn đầu yêu cầu người nghe tưởng tượng một thế giới không có thiên đường, không có địa ngục - tức là xoá bỏ toàn bộ khung khái niệm của Kitô giáo, Hồi giáo và nhiều tín ngưỡng khác. Đoạn giữa yêu cầu xoá bỏ các quốc gia, tức là biên giới, hộ chiếu, lòng yêu nước. Đoạn cuối yêu cầu xoá bỏ tài sản tư nhân, tức là chính trụ cột của chủ nghĩa tư bản.

Lennon, trong một cuộc phỏng vấn năm 1980 với David Sheff cho tạp chí Playboy chỉ vài tuần trước khi bị ám sát, nói rõ: "'Imagine' - nói rằng hãy tưởng tượng không có tôn giáo, không có quốc gia, không có chính trị - thực ra là Tuyên ngôn Cộng sản, mặc dù tôi không đặc biệt là một cộng sản và tôi không thuộc bất kỳ phong trào nào". Đó là một câu nói gây sốc với fan người Mỹ trung lưu của ông, và nó đã được giảm nhẹ một cách có hệ thống trong truyền thông phương Tây suốt mấy thập kỷ.

Nhưng có một lớp ý nghĩa thứ hai, sâu sắc hơn và có lẽ quan trọng hơn lớp chính trị: lớp triết học về bản chất con người. Khi Lennon yêu cầu người nghe tưởng tượng những điều này, ông không yêu cầu họ tin vào tính khả thi. Động từ "imagine" - hãy tưởng tượng - được lặp đi lặp lại như một bài tập nhận thức, một thí nghiệm tư duy. Đây là Lennon đang áp dụng một dạng utopian thinking mà các triết gia từ Thomas More đến Ernst Bloch đã thực hành: vẽ ra một thế giới khác để soi sáng những nghịch lý của thế giới hiện tại.

Lennon thừa nhận trong cùng cuộc phỏng vấn rằng ông biết "không thể có chuyện không có quốc gia". Câu hỏi không phải là "Liệu chúng ta có thể đạt được điều này không?", mà là "Tại sao chúng ta lại không thể?". Đó là sự khác biệt giữa một bản tuyên ngôn chính trị và một bài thiền triết học. "Imagine" làm cả hai cùng lúc, và đây là lý do nó vừa bị các nhà cách mạng yêu mến vừa bị các CEO ngân hàng hát theo.

Một chi tiết thường bị bỏ qua: câu cuối cùng của ca khúc - lời mời gọi tham gia vào tầm nhìn này - không phải là một mệnh lệnh hay một lời hứa. Nó là một lời mời. Lennon không nói "chúng ta sẽ thay đổi thế giới"; ông nói "có lẽ một ngày nào đó bạn sẽ tham gia cùng chúng tôi". Sự khiêm tốn này, sự mong manh này, là điều khiến ca khúc khác biệt với các bài hát phản kháng khác của thời đại. Đây không phải là "We Shall Overcome" với sự chắc chắn về thắng lợi của nó. Đây là một dấu hỏi được phủ giai điệu.

Cultural context cho người Việt

Đối với người nghe Việt Nam, "Imagine" có một cộng hưởng đặc biệt mà người phương Tây có thể không cảm nhận hết. Bài hát ra đời năm 1971 - đỉnh điểm của cuộc chiến mà Lennon và Ono đã công khai phản đối qua các "bed-in for peace" và chiến dịch "War Is Over (If You Want It)". Phía sau những hình ảnh hoà bình toàn cầu của Lennon là bom B-52 đang rơi xuống miền Bắc Việt Nam. Đây không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên; đó là bối cảnh sản sinh ra ca khúc.

Khi "Imagine" lần đầu tiên được nghe rộng rãi tại Việt Nam sau Đổi Mới cuối thập niên 1980 và đầu 1990, nó đến qua những kênh không chính thống - băng cassette sao chép, đài VOA, sau này là internet. Đối với thế hệ thanh niên thời kỳ chuyển đổi, ca khúc mang một sức nặng kép: nó vừa là biểu tượng phản chiến từ chính phía "đối phương" cũ, vừa là một văn bản utopian mà thoạt nhìn rất giống với các khẩu hiệu xã hội chủ nghĩa quen thuộc. Ý tưởng về một thế giới không có biên giới, không có tài sản tư nhân - những điều đó vang lên rất quen tai.

Trong dòng nhạc rock Việt Nam, di sản của Lennon được tiếp nối một cách gián tiếp qua những ban nhạc đã định hình nên ý thức rock của một thế hệ. Bức Tường, dưới sự lãnh đạo của cố nhạc sĩ Trần Lập, đã mang đến cho rock Việt một sự nghiêm túc triết học mà trước đó chỉ tồn tại trong nhạc Trịnh - một sự nghiêm túc rất gần với tinh thần Lennon hậu Beatles. Khi Trần Lập viết về những khát vọng tập thể, về việc đi tìm một ý nghĩa lớn hơn cuộc đời cá nhân, ông đang khai thác cùng một mạch utopian mà "Imagine" mở ra. Sự ra đi của ông năm 2016 đã tạo ra một khoảnh khắc tưởng niệm quốc gia trong cộng đồng rock Việt, và không phải ngẫu nhiên mà "Imagine" thường được nhắc đến trong các bài tưởng nhớ ông.

Microwave, với phong cách groove và sự nổi loạn dịu nhẹ, đại diện cho một thế hệ rock Việt khác - một thế hệ không còn cần phải tuyên ngôn lớn lao, mà tìm utopia trong những khoảnh khắc cá nhân, những không gian nhỏ. Nếu Bức Tường là Lennon thời "Plastic Ono Band" - thô ráp và đầy tuyên ngôn - thì Microwave gần với Lennon thời "Imagine" - tinh tế hơn, biết giấu thông điệp dưới giai điệu.

Bối cảnh đô thị cũng quan trọng. Phố Phạm Ngũ Lão ở Sài Gòn, với những quán bar phục vụ du khách backpacker, là nơi "Imagine" được hát mỗi đêm trong các phiên acoustic. Đó là một loại nghi thức văn hoá toàn cầu kỳ lạ: bất kể bạn ở Hà Nội, Bangkok, Buenos Aires hay Reykjavik, có một quán bar nào đó đang có một người da trắng đeo guitar hát "Imagine" lúc 11 giờ đêm. Sự phổ biến này vừa là chiến thắng của thông điệp Lennon, vừa là sự pha loãng của nó.

Văn hoá Đổi Mới - thời kỳ Việt Nam mở cửa kinh tế sau 1986 - tạo ra một nghịch lý thú vị với "Imagine". Trong khi đất nước đang chuyển dần từ kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường, từ "không sở hữu" sang "sở hữu", thì bài hát kêu gọi điều ngược lại lại trở nên phổ biến. Có lẽ chính sự ngược chiều đó là điều khiến nó cộng hưởng: nó đại diện cho một lý tưởng đang dần xa rời thực tế Việt Nam, và vì thế trở nên đáng được giữ lại như một ký ức, một câu hỏi treo lơ lửng.

Why it resonates today

Trong thế giới năm 2026 - một thế giới đã đi qua đại dịch COVID, chiến tranh ở Ukraine và Trung Đông, biến đổi khí hậu gia tốc, và sự nổi lên của các chế độ dân tộc chủ nghĩa từ Washington đến New Delhi đến Brasilia - "Imagine" lại càng trở nên cấp bách một cách kỳ lạ. Lời kêu gọi xoá bỏ biên giới nghe có vẻ ngây thơ trong một thế giới đang xây tường, nhưng chính sự ngây thơ đó là điều có giá trị.

Một thế hệ Gen Z toàn cầu - bao gồm cả Gen Z Việt Nam ở Sài Gòn và Hà Nội - đang phải đối mặt với những thực tại mà cha mẹ họ không tưởng tượng được: AI thay thế công việc tri thức, khủng hoảng nhà ở khiến giấc mơ sở hữu trở nên xa vời, biến đổi khí hậu đe doạ chính sự ổn định của các thành phố ven biển như TP.HCM. Trong bối cảnh đó, lời kêu gọi tưởng tượng một thế giới không sở hữu của Lennon không còn là utopia xa vời mà gần như là cần thiết thực dụng. Khi sở hữu nhà trở thành bất khả, sự khác biệt giữa "không sở hữu" như là lý tưởng và "không thể sở hữu" như là hiện thực ngày càng mỏng đi.

Cùng lúc đó, ca khúc cũng chứa đựng những điểm yếu mà thế hệ trẻ ngày nay đã chỉ trích thẳng thắn. Yêu cầu xoá bỏ tôn giáo nghe có vẻ giải phóng đối với một người Anh thế tục của thập niên 1970, nhưng nó cũng có thể được đọc như một sự áp đặt văn hoá phương Tây lên các xã hội mà tôn giáo và bản sắc gắn bó chặt chẽ. Yêu cầu xoá bỏ quốc gia nghe đẹp đẽ - cho đến khi ta nhớ rằng đối với nhiều dân tộc bị thực dân hoá, bao gồm cả Việt Nam, "quốc gia" là điều mà họ đã phải đổ máu để có được. Lennon, sinh ra trong một đế quốc đã xâm chiếm nửa thế giới, có lẽ không hiểu hết tầm quan trọng của hộ chiếu đối với những người vừa thoát khỏi sự cai trị của đế quốc đó.

Nhưng đây có lẽ chính là sự vĩ đại lâu dài của ca khúc: nó đủ rộng để chứa cả những mâu thuẫn của chính nó. "Imagine" không phải là một bản hướng dẫn sử dụng; nó là một lời mời tham gia vào một cuộc đối thoại đã kéo dài hơn năm thập kỷ. Mỗi thế hệ đọc lại nó, tìm thấy những lớp ý nghĩa mới, đôi khi bất đồng với các lớp cũ.

Trong các phiên acoustic ở phố cà phê Sài Gòn, trong các podcast phân tích lyrics ở Hà Nội, trong những khoảnh khắc tưởng niệm bạn bè đã mất ở khắp nơi - ca khúc tiếp tục được hát, được phân tích, được tranh cãi. Một bài hát ba phút bốn nốt piano đang sống thêm một cuộc đời thứ hai trong thế giới mà nó đã giúp tưởng tượng ra.

Cách đắm chìm sâu hơn

🎧 Đắm trong âm nhạc

Imagine (John Lennon) Album cùng tên năm 1971 chứa không chỉ ca khúc tiêu đề mà còn "Jealous Guy", "Gimme Some Truth", và "How Do You Sleep?" - một bức chân dung đầy đủ về Lennon ở giai đoạn chuyển tiếp giữa sự thô ráp và sự tinh tế. → Search

Tâm Hồn Của Đá (Bức Tường) Tuyển tập những ca khúc kinh điển của Trần Lập và Bức Tường, đại diện cho dòng rock Việt mang tinh thần utopian gần gũi với di sản Lennon - khát vọng tập thể, ý thức triết học và sự nghiêm túc nghệ thuật. → Search

📚 Theo dõi câu chuyện

Lennon Remembers (Jann S. Wenner) Cuộc phỏng vấn dài của Rolling Stone với Lennon năm 1970, được xuất bản thành sách, cho thấy bối cảnh tâm lý và chính trị dẫn đến "Imagine" - sự tan vỡ của Beatles, liệu pháp primal scream, và sự cấp tiến hoá chính trị. → Search

Grapefruit (Yoko Ono) Tập thơ và chỉ dẫn nghệ thuật năm 1964 với những bài tập "Hãy tưởng tượng" trực tiếp truyền cảm hứng cho ca khúc. Đọc nó là hiểu được lý do tại sao Ono xứng đáng được công nhận là đồng tác giả. → Search

🌍 Thăm các địa điểm

Strawberry Fields, Central Park, New York Đài tưởng niệm Lennon ngay đối diện toà nhà Dakota nơi ông bị bắn năm 1980. Mosaic "Imagine" ở giữa luôn được khách thập phương đặt hoa và nến. Một địa điểm hành hương thế tục của văn hoá đại chúng thế kỷ 20. → Search

Phố Phạm Ngũ Lão, Quận 1, TP.HCM Trung tâm backpacker của Sài Gòn, nơi "Imagine" được hát mỗi đêm trong các phiên acoustic ở các quán bar du lịch. Một địa điểm để chứng kiến cách ca khúc đã trở thành một loại tiếng Quốc tế ngữ của văn hoá đại chúng toàn cầu. → Search

🎸 Tự trải nghiệm

Đàn piano điện Yamaha P-45 Bốn hợp âm mở đầu "Imagine" - C, Cmaj7, F - là một trong những đoạn piano dễ học nhất trong lịch sử nhạc pop. Một cây piano điện cơ bản đủ để bắt đầu, và đó cũng là cách Lennon viết ca khúc tại Tittenhurst. → Search

Sổ tay viết lyrics Moleskine Lennon viết bản phác thảo đầu tiên của "Imagine" trên giấy ghi chú khách sạn. Một cuốn sổ tay tốt và thói quen ghi lại những ý tưởng trừu tượng là điểm khởi đầu cho bất kỳ ai muốn thử nghiệm thí nghiệm tư duy utopian của riêng mình. → Search

🎵 Listen on all platforms