Scarborough Fair - Simon & Garfunkel (1968)

TL;DR: "Scarborough Fair" không phải là một sáng tác của Simon & Garfunkel mà là một bản ballad dân gian Anh có tuổi đời hàng trăm năm, được Paul Simon học lại từ ca sĩ folk Martin Carthy và biến thành một bản tụng ca mang hơi thở phản chiến. Bốn loại thảo mộc — mùi tây, xô thơm, hương thảo và xạ hương — không chỉ là hương liệu của bếp ăn trung cổ mà còn là mã ngôn ngữ của ký ức, lòng chung thủy và sự mất mát. Bản thu năm 1968, với phần đối ca "Canticle" lồng vào những hình ảnh chiến trường, đã biến một bài ca tình yêu cổ thành tiếng vọng của một thế hệ trẻ Mỹ đang sống dưới bóng chiến tranh Việt Nam.

Hook

Có những bài hát ta nghe lần đầu mà ngỡ như đã thuộc từ kiếp trước. "Scarborough Fair" là một trong số đó. Giai điệu của nó trôi như sương sớm trên một đồng cỏ nước Anh thế kỷ mười sáu, với tiếng guitar nhẹ như tiếng thì thầm của ai đó đang gọi tên một người đã đi xa. Nhưng nếu lắng nghe kỹ hơn, ta sẽ nhận ra giữa lớp sương mờ ấy là một câu chuyện kép — một bản tình ca cổ chồng lên một lời thì thầm về cái chết và chiến tranh. Năm 1968, khi bản thu của Simon & Garfunkel lan rộng khắp thế giới qua bộ phim The Graduate, bài hát ấy không còn chỉ thuộc về vùng Yorkshire của nước Anh. Nó trở thành tài sản chung của một thế hệ đang cố gắng tìm kiếm sự dịu dàng giữa một thời đại cứng cỏi.

Bối cảnh: Một bản ballad du hành qua các thế kỷ

Để hiểu "Scarborough Fair", ta phải bắt đầu không phải từ năm 1968, mà từ thế kỷ mười ba. Scarborough, một thị trấn cảng nhỏ bên bờ biển Yorkshire, từng là nơi tổ chức một trong những hội chợ thương mại lớn nhất nước Anh thời trung cổ. Suốt 45 ngày mỗi mùa hè, từ giữa tháng Tám đến cuối tháng Chín, lái buôn từ khắp châu Âu đổ về đây để giao thương len, da, gia vị và đủ thứ vật phẩm khác. Hội chợ này tồn tại đến tận năm 1788 mới chính thức biến mất.

Bản ballad mang tên thị trấn ấy thuộc về một họ ca khúc lâu đời hơn — "The Elfin Knight" (Hiệp sĩ tiên), một bài hát Scotland đã được ghi chép từ năm 1670. Trong phiên bản gốc, một sinh vật siêu nhiên giao cho người con gái một loạt nhiệm vụ bất khả thi: may một chiếc áo không cần kim chỉ, tìm một mẫu đất giữa nước mặn và bờ cát. Cô gái thông minh đáp lại bằng những nhiệm vụ bất khả thi không kém. Đây là truyền thống "câu đố tình yêu" — thử thách trí tuệ và sự kiên trì như điều kiện để xứng đáng được yêu.

Qua nhiều thế kỷ truyền miệng, bài hát biến hình. Hiệp sĩ tiên trở thành người yêu cũ. Bờ biển Scotland trở thành hội chợ Scarborough. Và bốn loại thảo mộc — mùi tây, xô thơm, hương thảo, xạ hương — bám vào điệp khúc như một bùa chú mà không ai còn nhớ rõ ý nghĩa ban đầu.

Năm 1965, một thanh niên Mỹ tên Paul Simon đến London. Anh nghe Martin Carthy, một ca sĩ folk người Anh, hát phiên bản này trong một câu lạc bộ folk nhỏ. Carthy dạy lại Simon cách chơi và sắp xếp hợp âm. Khi Simon trở về Mỹ, anh mang theo bài hát ấy — nhưng quên cảm ơn Carthy trên bìa đĩa. Đó là một vết thương giữa hai nghệ sĩ phải mất hơn 30 năm mới hàn gắn, khi Simon mời Carthy lên sân khấu cùng biểu diễn vào năm 2000.

Ý nghĩa thực sự: Bốn loại thảo mộc và một bài ca chống chiến tranh

Trong bản thu 1968 trên album Parsley, Sage, Rosemary and Thyme, Simon & Garfunkel không chỉ hát phiên bản ballad cổ. Họ chồng lên đó một lớp thứ hai — bài "Canticle", một sáng tác mới của Paul Simon dựa trên một ca khúc trước đó của anh tên "The Side of a Hill". Trong khi Art Garfunkel hát phần ballad cổ với giọng cao trong vắt, Paul Simon hát đối phía dưới những hình ảnh của một sườn đồi, lá rơi, súng vang, và một người lính trẻ tử trận mà không bao giờ biết lý do mình chiến đấu.

Hai lớp giai điệu này hòa vào nhau đến mức người nghe lần đầu thường không nhận ra rằng có hai bài hát đang được hát cùng lúc. Đó chính là cú đánh nghệ thuật của Simon — biến một bài tình ca trung cổ thành một bản phản kháng tinh tế chống lại chiến tranh Việt Nam, mà không cần phải gào thét khẩu hiệu.

Còn bốn loại thảo mộc? Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã tranh luận hàng thập kỷ. Theo cách giải thích phổ biến nhất, mỗi loại thảo mộc đại diện cho một phẩm chất mà người yêu cũ trong bài hát đang khẩn cầu: mùi tây để xoa dịu nỗi đau, xô thơm để có sức mạnh, hương thảo để giữ ký ức trung thành, xạ hương để khơi dậy lòng can đảm. Một số học giả khác cho rằng những loài thảo mộc này từng được dùng trong thuốc trừ tà và bùa yêu thời trung cổ, nghĩa là điệp khúc thực ra là một câu thần chú thì thầm.

Nhưng có lẽ ý nghĩa sâu sắc nhất nằm ở chỗ: bốn loại thảo mộc ấy lặp đi lặp lại suốt bài hát như một mạch ngầm bất biến, trong khi câu chuyện trên bề mặt nói về một mối tình tan vỡ và những nhiệm vụ bất khả thi. Chúng là biểu tượng của những gì còn lại sau khi mọi thứ khác đã mất — mùi hương, ký ức, một câu hát ai đó từng hát cho ta nghe.

Bối cảnh văn hóa cho người Việt

Với người Việt, "Scarborough Fair" có một vị trí đặc biệt trong ký ức âm nhạc. Bản nhạc này đến Việt Nam qua hai con đường khác nhau và để lại hai vết hằn khác nhau.

Con đường thứ nhất là qua các đài phát thanh Mỹ và các quán cà phê nhạc ngoại ở Sài Gòn cuối thập niên 60 và đầu thập niên 70. Vào thời điểm bản thu của Simon & Garfunkel được phát hành, Việt Nam đang ở giữa cuộc chiến mà bài "Canticle" ám chỉ. Những người lính Mỹ trẻ tuổi từng nghe bài hát này ở quê nhà mang nó theo trong những chiếc radio cá nhân đến chiến trường. Và nhiều thanh niên Sài Gòn thời ấy — thế hệ "nhạc trẻ" với Trường Kỳ, Nam Lộc, Tùng Giang — đã hấp thụ folk Mỹ như một cách thoát khỏi bầu không khí ngột ngạt của chiến tranh.

Con đường thứ hai là sau Đổi Mới, khi những băng cassette nhạc nước ngoài bắt đầu lưu hành rộng rãi ở Hà Nội và Sài Gòn cuối thập niên 80. Lúc đó, "Scarborough Fair" không còn là bài ca phản chiến nữa — nó trở thành biểu tượng của một thứ âm nhạc tinh tế, dịu dàng, "có học", phù hợp với những phòng trà nhỏ và những buổi tối uống cà phê trên các con phố cổ.

Khi rock Việt Nam bùng nổ những năm 90 với Bức Tường và Trần Lập, thế hệ đó đã được nuôi dưỡng bằng folk-rock Anh-Mỹ — Bob Dylan, Simon & Garfunkel, The Beatles. Có một sự song song thú vị: cũng như Paul Simon đã lấy chất liệu dân gian Anh cổ và biến nó thành tiếng nói của thế hệ mình, Trần Lập đã lấy chất liệu rock phương Tây và đắp lên đó những hình ảnh rất Việt — đường đến vinh quang, những vỉa hè quen, những con đường tuổi thơ. Cả hai cùng nhận ra rằng cách mạnh mẽ nhất để chống lại sự lãng quên là viết bài hát mà người ta có thể hát thuộc lòng.

Trong ca trù và quan họ Bắc Ninh, ta cũng tìm thấy một truyền thống tương tự với "Scarborough Fair" — những bài hát đối đáp giữa nam và nữ, nơi một bên đưa ra câu đố hoặc thử thách, bên kia phải đáp lại bằng trí tuệ và sự khéo léo. "Chuông vàng gác cửa tam quan" hay "Người ơi người ở đừng về" mang cùng một mạch cảm xúc: tình yêu được thử thách qua ngôn từ, qua những điều bất khả thi, qua khoảng cách không thể nào lấp đầy.

Vì sao bài hát còn vang vọng đến hôm nay

Có ba lý do khiến "Scarborough Fair" vẫn sống qua gần sáu thập kỷ kể từ bản thu 1968, và xa hơn nữa, qua gần bảy thế kỷ kể từ những phiên bản ballad cổ nhất.

Thứ nhất, nó là một bài hát về sự không thể quay lại. Nhiệm vụ mà người hát giao cho người yêu cũ — may một chiếc áo không có đường may, tìm một mẫu đất giữa biển và bờ — không phải là những thử thách thực sự. Chúng là cách nói rằng có những điều khi đã mất thì không bao giờ có thể tìm lại được. Trong một thế giới của mạng xã hội nơi mọi thứ đều có thể được khôi phục, lưu trữ, retweet, một bài hát thừa nhận sự mất mát không thể đảo ngược trở nên gần như thiêng liêng.

Thứ hai, nó là một bài hát về việc nhớ. Bốn loại thảo mộc lặp lại như một lời cầu nguyện chống lại sự lãng quên. Chúng ta sống trong thời đại mà thông tin trôi qua nhanh đến mức không ai còn nhớ tuần trước đã xảy ra gì. Một bài hát yêu cầu ta giữ một mùi hương trong tâm trí qua nhiều thế kỷ là một hành động phản kháng âm thầm.

Thứ ba, nó là một bài hát chứa nhiều lớp. Trẻ con có thể nghe nó như một bài ru. Người yêu nhau có thể nghe nó như một bài tình ca. Những ai đã từng đi qua chiến tranh có thể nghe thấy phần "Canticle" và hiểu nó như một bản đòi hỏi hòa bình. Mỗi thế hệ tìm thấy trong bài hát một điều gì đó mà thế hệ trước chưa nhận ra. Đó là dấu hiệu của một tác phẩm thực sự lớn — nó không kết thúc khi bản thu kết thúc.

Ở Việt Nam hôm nay, khi một thế hệ trẻ đang lớn lên giữa sự bùng nổ kinh tế và sự rạn nứt văn hóa, "Scarborough Fair" có thể được lắng nghe như một lời nhắc nhở rằng ngay cả trong thời đại của tiện nghi vật chất, có những thứ — một câu hát mẹ ru, một mùi thảo mộc trong khu vườn của bà, một cái tên đã không còn được gọi — vẫn cần được giữ gìn.

How to dive deeper

🎧 Để lắng nghe

The Best of Simon & Garfunkel - Greatest Hits CD — tuyển tập tốt nhất để bắt đầu với toàn bộ ngôn ngữ âm nhạc của bộ đôi này
Parsley, Sage, Rosemary and Thyme - Album gốc 1966 — nghe nguyên album để hiểu vị trí của "Scarborough Fair" trong tổng thể nghệ thuật
Martin Carthy - Folk Songs of England CD — phiên bản ballad gốc từ người đã dạy Paul Simon

📚 Để đọc

Sách "Paul Simon: The Life" - Robert Hilburn — tiểu sử chi tiết của một trong những nhạc sĩ vĩ đại nhất thế kỷ 20
Sách "Music and Sentiment" - Charles Rosen — về cách giai điệu mang theo cảm xúc qua các thế kỷ
Sách "English Folk Songs" - Cecil Sharp — kinh điển về truyền thống folk Anh quốc

🌍 Để đi sâu vào văn hóa

Sách "A History of Britain" - Simon Schama — hiểu nước Anh trung cổ — nơi sản sinh ra bản ballad
Sách "The Sixties" - Arthur Marwick — bối cảnh văn hóa thập niên 60 đã định hình lại bài hát
Hương thảo khô - Rosemary — bốn loại thảo mộc trong bài hát đều có thể tìm thấy ở các tiệm gia vị Việt Nam

🎸 Để chơi và học

Guitar acoustic dáng cổ điển — phong cách fingerpicking của Paul Simon dễ tập nhất trên đàn acoustic thùng
Sách Tab Guitar Simon & Garfunkel — học chính xác cách Paul Simon móc dây
Capo guitar — bản gốc dùng capo ở phím 7 — phụ kiện cơ bản nhưng thiết yếu

Nghe bài hát: song.link/scarborough-fair

🤖

Nếu Paul Simon viết "Scarborough Fair" ngày hôm nay, đâu sẽ là "chiến tranh Việt Nam" của thế hệ này — cuộc khủng hoảng nào sẽ được lồng vào giữa những câu hát cũ?
Trong âm nhạc dân gian Việt Nam, có bản nào đang chờ được một nhạc sĩ trẻ "tái sinh" giống như cách Paul Simon đã làm với ballad Yorkshire?
Khi bốn loại thảo mộc — mùi tây, xô thơm, hương thảo, xạ hương — biến mất khỏi căn bếp hiện đại, thì điều gì sẽ thay thế chúng làm bùa chú của ký ức?

Scarborough Fair