Tiếng Việt
SONGFABLE · 1965

Feeling Good

NINA SIMONE · 1965

TL;DR: "Feeling Good" không phải bài hát Nina Simone viết ra, nhưng đã trở thành của bà mãi mãi. Ra mắt năm 1965 trong album I Put a Spell on You, ca khúc nguyên gốc thuộc vở nhạc kịch Broadway The Roar of the Greasepaint — The Smell of the Crowd (1964) của bộ đôi người Anh Leslie Bricusse và Anthony Newley. Trong tay Nina, một nghệ sĩ piano cổ điển bị từ chối khỏi Curtis Institute vì màu da, bản nhạc kịch trắng ấy biến thành lời thì thầm rồi tiếng gầm của phong trào dân quyền Mỹ. Nửa thế kỷ sau, nó vẫn là bản nhạc nền mỗi khi một ai đó — từ Saigon đến Berlin — quyết định bước ra khỏi một cái lồng vô hình.

Hook: Một tiếng hát mở màn, không nhạc đệm

Hãy hình dung khoảnh khắc này. Năm 1965, phòng thu của hãng Philips ở New York. Một người phụ nữ da đen ngồi trước micro, không có dàn dây sau lưng, không có kèn đồng dẫn dắt. Bà cất giọng — chỉ giọng hát trần, gần như nói, gần như cầu nguyện — và mở ra một không gian mà cả nước Mỹ đang nín thở chờ đợi: không gian của một con người tuyên bố mình tự do.

Đó là cách "Feeling Good" bắt đầu trên đĩa than. Và đó cũng là cách Nina Simone — sinh ra với cái tên Eunice Kathleen Waymon ở Tryon, bang North Carolina — đã chọn để giới thiệu ca khúc với thế giới: bằng sự trống rỗng đầy ý đồ. Bà bắt người nghe phải đối diện với giọng nói một mình trước, trước khi cho phép dàn nhạc của Hal Mooney bùng nổ với những tiếng kèn brass kiêu hãnh như đoàn diễu hành chiến thắng.

Khoảng lặng ấy không phải kỹ thuật phòng thu. Nó là chính trị.

Background: Một bài nhạc kịch trắng rơi vào tay người phụ nữ da đen giận dữ

Để hiểu sức nặng của bản thu năm 1965, phải quay lại London năm 1964. Leslie Bricusse và Anthony Newley — hai người Anh cùng nhau viết "Pure Imagination" cho phim Willy Wonka sau này — đang soạn một vở nhạc kịch có tên dài lê thê: The Roar of the Greasepaint — The Smell of the Crowd. Vở kịch là một câu chuyện ngụ ngôn về giai cấp ở Anh, với hai nhân vật chính chơi một "trò chơi cuộc đời" mà luật lệ luôn do kẻ giàu đặt ra.

"Feeling Good" trong nguyên tác được hát bởi một nhân vật được mô tả là "The Negro" — một người da màu xuất hiện gần cuối vở, người mà cuối cùng cũng được chia một phần chiến thắng trong trò chơi. Trên sân khấu Broadway năm 1965, ca khúc do Cy Grant — một diễn viên gốc Guyana — trình bày. Đó là một khoảnh khắc lạ lùng: hai nhà soạn nhạc da trắng người Anh viết một bài về tự do để một người da màu hát, trong một vở kịch về bất bình đẳng giai cấp.

Nina Simone thu âm ca khúc gần như ngay lập tức sau khi vở kịch ra mắt, cho album I Put a Spell on You phát hành tháng 8 năm 1965. Hãng đĩa Philips muốn một bản hit pop-jazz. Nina muốn — như bà luôn muốn — nhiều hơn thế.

Bối cảnh ngoài phòng thu rất quan trọng. Tháng 3 năm 1965, cuộc tuần hành từ Selma đến Montgomery đã bị cảnh sát đàn áp đẫm máu trên cầu Edmund Pettus. Tháng 8 năm 1965 — đúng tháng album phát hành — khu Watts ở Los Angeles bùng cháy trong sáu ngày bạo loạn. Nina Simone, người đã viết "Mississippi Goddam" năm 1964 sau vụ đánh bom nhà thờ Birmingham giết chết bốn bé gái da đen, không phải một ca sĩ giải trí. Bà là một nghệ sĩ chiến đấu.

Bản phối của Hal Mooney cho "Feeling Good" phản ánh điều đó. Đoạn mở chỉ có giọng hát. Sau đó, dàn brass big-band ập vào như một đoàn quân giải phóng. Nina hát với cách phát âm chậm rãi đến gần tàn nhẫn, ép từng âm tiết phải mang trọng lượng của một lời thề.

Ý nghĩa thật sự: Tự do không phải món quà, mà là sự chiếm hữu

Lời bài hát nguyên gốc của Bricusse và Newley vẽ một bức tranh thiên nhiên — chim bay, cá lội, mặt trời mọc — và xen vào đó là một tuyên bố lặp đi lặp lại: cảm thấy ổn, biết rằng đây là một ngày mới, biết rằng đây là cuộc đời mới. Đây là kiểu lời ca lạc quan của nhạc kịch Anh thập niên 60 — duyên dáng, có chút ẩn dụ, dễ dàng hát ở quán bar.

Nhưng Nina Simone không hát như một người tận hưởng buổi sáng đẹp trời. Bà hát như một người vừa thoát khỏi xiềng xích.

Sự khác biệt nằm ở phrasing — cách bà ngắt câu, kéo dài âm, đặt trọng âm vào những từ mà phiên bản gốc lướt qua. Khi bà hát về dòng sông trôi, đó không phải mô tả thiên nhiên — đó là ẩn dụ về một dòng người da đen di cư từ miền Nam lên miền Bắc, từ bất tự do về phía một thứ tự do chưa hoàn chỉnh. Khi bà nói về một ngày mới, đó không phải sáng chủ nhật — đó là ngày sau khi đạo luật Quyền Bầu Cử được ký, tháng 8 năm 1965.

Trong các buổi diễn live những năm sau, Nina càng đẩy diễn giải này xa hơn. Bản live ở Montreux 1976 — sau khi bà đã tự lưu vong sang châu Âu vì vỡ mộng với nước Mỹ — chậm rãi đến gần như đe dọa. Bà hát chữ "freedom" (tự do) như thể đang nhổ nó ra khỏi miệng mình, giành lại từ những kẻ đã định nghĩa nó cho bà.

Đó là phép thuật của Nina Simone: bà có thể lấy một bài hát viết bởi hai người Anh da trắng cho một vở nhạc kịch về giai cấp, và biến nó thành một bản tuyên ngôn cá nhân về việc một người phụ nữ da đen từ chối tiếp tục bị định nghĩa bởi ai khác ngoài chính mình.

Bối cảnh văn hóa cho người Việt: Từ Đổi Mới đến phố Tạ Hiện

Với người nghe Việt Nam, "Feeling Good" có một con đường đi vào tai khá đặc biệt. Không qua sóng radio Mỹ thập niên 60 — thời điểm đó miền Bắc không tiếp cận, miền Nam thì đắm trong nhạc Trịnh, Phạm Duy, Khánh Ly. Ca khúc đến muộn, qua những kênh không ngờ tới: phim quảng cáo, các bản cover ở quán jazz, và đặc biệt là phiên bản gây bão của Michael Bublé năm 2005 — bản mà rất nhiều người Việt thuộc thế hệ 8x, 9x nghe lần đầu mà không biết Nina Simone là ai.

Đây là một sự trớ trêu mang tính lịch sử. Nina Simone hát một bài về việc giành lại tự do từ bàn tay của kẻ định nghĩa nó cho bà. Bốn mươi năm sau, một ca sĩ Canada da trắng hát lại bài đó theo phong cách big-band hào nhoáng, và phiên bản ấy mới là phiên bản đi vào danh sách phát của các quán café ở Sài Gòn.

Nhưng đó cũng là cách văn hóa âm nhạc Việt Nam đã luôn vận hành — tiếp nhận qua nhiều lớp, dịch nhiều lần, đôi khi mất đi gốc gác chính trị mà đổi lại sự lan tỏa rộng rãi. Hãy nghĩ đến cách rock đến Việt Nam: không phải qua The Beatles trực tiếp, mà qua những ban nhạc Sài Gòn trước 1975 như CBC Band, rồi sau Đổi Mới, qua Bức Tường của Trần Lập, qua Microwave, qua Atomega. Trần Lập đã từng nói về việc rock Việt phải tự tìm ra ngôn ngữ riêng — không bắt chước Mỹ, không bắt chước Anh — và đó cũng chính là điều Nina Simone đã làm với "Feeling Good": lấy chất liệu của người khác và biến nó thành tuyên ngôn của chính mình.

Nếu đi bộ qua phố Tạ Hiện ở Hà Nội vào một tối thứ Sáu, hay len qua các quán jazz nhỏ trên đường Phạm Ngũ Lão ở Sài Gòn, hay vào Binh Minh Jazz Club trên phố Tràng Tiền — nơi nghệ sĩ saxophone Quyền Văn Minh đã chơi suốt ba thập kỷ — sẽ dễ bắt gặp "Feeling Good" trong một bản cover nào đó. Thường là phiên bản Bublé. Đôi khi là Muse — bản rock năm 2001 — với guitar méo điện tử. Hiếm khi là Nina.

Đó là điều đáng tiếc. Bởi Nina Simone, với việc bà tự học piano cổ điển trong một nhà thờ Methodist ở thị trấn nhỏ miền Nam, với việc bà bị từ chối khỏi học viện vì màu da, với việc bà phải đổi tên để hát nhạc jazz tránh làm mẹ mục sư của mình phật ý — có nhiều điểm chung với những người nghệ sĩ Việt Nam thời kỳ Đổi Mới hơn là với Michael Bublé. Cả hai đều là những người tìm cách hát điều mà thời đại không cho phép.

Tại sao bài hát vẫn vang vọng hôm nay

Năm 2026, "Feeling Good" tiếp tục là một trong những bài hát bị cover, sample, dùng làm nhạc nền nhiều nhất trong lịch sử pop. Từ Jennifer Hudson đến Sammy Davis Jr., từ John Coltrane đến Avicii, từ Lauryn Hill trong các buổi diễn solo đến gần đây là các remix trên TikTok với hàng triệu lượt sử dụng.

Lý do, có lẽ, là vì cấu trúc cảm xúc của ca khúc — sự chuyển từ một mình sang một dàn nhạc đầy đủ, từ thì thầm sang tuyên bố — phản ánh một trải nghiệm rất phổ quát: khoảnh khắc một người quyết định không sống tiếp theo cách mà người khác đã viết kịch bản cho mình.

Với một sinh viên ở Hà Nội đang phải chọn giữa con đường ba mẹ vạch ra và con đường mình muốn, với một nhân viên văn phòng ở Sài Gòn vừa nghỉ việc để khởi nghiệp, với một nữ nghệ sĩ trẻ Việt Nam ra MV đầu tay sau nhiều năm bị nói là không có tài năng — "Feeling Good" không nói về một buổi sáng đẹp trời. Nó nói về thời điểm bạn quyết định rằng câu chuyện cũ đã kết thúc, và bạn — chứ không ai khác — là người cầm bút viết phần tiếp theo.

Đó là lý do tại sao bài hát không già đi. Chừng nào còn người trên hành tinh này phải quyết định bước ra khỏi một cái lồng — dù là lồng của định kiến, gia đình, công việc, hay chính bản thân — chừng đó "Feeling Good" còn được hát.

Nina Simone qua đời năm 2003 tại Pháp, lưu vong khỏi nước Mỹ mà bà đã yêu, đã ghét, đã chiến đấu cùng. Nhưng đoạn mở không nhạc đệm của "Feeling Good" — giọng bà một mình, trước khi cả dàn nhạc ập vào — vẫn là một trong những khoảnh khắc dũng cảm nhất trong lịch sử thu âm. Đó là âm thanh của một con người không cần ai cho phép để tự do.

How to dive deeper

🎧 Nghe gì tiếp theo

📚 Đọc gì để hiểu sâu hơn

🌍 Bối cảnh văn hóa & lịch sử

🎸 Trải nghiệm trực tiếp tại Việt Nam

Nghe ngay trên nền tảng yêu thích: song.link/feeling-good-nina-simone

🤖

Tags
60s triumphant jazzsoul freedomhope jazz60scivilrightsninasimoneliberation
Related stories