Türkçe
SONGFABLE · 1970

War

EDWIN STARR · 1970

TL;DR: "War", aslında Edwin Starr için yazılmamış bir şarkıydı: Motown, The Temptations'ın kaydettiği bu savaş karşıtı parçayı grubun imajını korumak için single olarak yayımlamayı reddedince, şirketin "yedek kulübesindeki" Starr şarkıyı sahiplendi ve öfkeyle haykırdığı bu protesto ilahisiyle Amerikan pop tarihinin en net savaş karşıtı 1 numarasını yarattı.
Listen elsewhere

We couldn't link a Spotify track for this story. Try searching the title on song.link to find it on your preferred service.

Bir Şarkı Nasıl Sahibini Bulur?

Pop tarihinde bazı şarkılar, onları ilk kaydeden sanatçıya ait değilmiş gibi durur. "War" tam olarak böyle bir hikâye. Şarkıyı bugün dinlediğinizde Edwin Starr'ın boğazını yırtarcasına attığı o çığlıkların, gospel vaizini andıran o öfkeli soru-cevap yapısının başka birine ait olabileceğini hayal etmek neredeyse imkânsız. Oysa gerçek şu: "War" ilk olarak Motown'un en parlak yıldızlarından The Temptations tarafından kaydedildi ve plak şirketi, grubun "temiz" imajını riske atmamak için şarkıyı single olarak yayımlamayı reddetti.

Yıl 1970'ti. Vietnam Savaşı Amerikan toplumunu ortadan ikiye bölmüş, üniversite kampüsleri protestolarla yanıyordu. The Temptations'ın "Psychedelic Shack" albümünde yer alan bu savaş karşıtı parça, öğrenciler arasında ağızdan ağıza yayılmış, binlerce dinleyici Motown'a mektup yazarak şarkının single olarak çıkmasını talep etmişti. Motown'un patronu Berry Gordy ise kararsızdı: The Temptations o dönem şirketin en değerli ticari varlığıydı ve bu kadar politik bir şarkı, muhafazakâr radyo istasyonlarını ve hayran kitlesinin bir kısmını karşılarına alabilirdi.

Çözüm, bugünden bakınca neredeyse sinematografik: Şarkıyı, kaybedecek daha az şeyi olan ama yüreği büyük bir sanatçıya verdiler. O sanatçı Edwin Starr'dı. Ve Starr, kendisine "ödünç verilen" bu şarkıyı öyle bir sahiplendi ki, The Temptations'ın orijinal kaydı bugün neredeyse bir dipnot olarak hatırlanıyor. Anlatılana göre Starr, şarkının single olarak kime verileceği tartışılırken toplantı odasında gönüllü olmuş ve "ben söylerim" demişti — kariyerinin en büyük kumarı, müzik tarihinin en isabetli el kaldırışlarından birine dönüştü.

Nashville'den Detroit'e: Edwin Starr Kimdi?

Edwin Starr, asıl adıyla Charles Edwin Hatcher, 1942'de Nashville, Tennessee'de doğdu ve Cleveland, Ohio'da büyüdü. Kariyerine gençlik yıllarında doo-wop gruplarıyla başladı; orduda geçirdiği döneminin ardından Detroit'in kaynayan soul sahnesine adım attı. Motown'a katılmadan önce Ric-Tic adlı küçük bir Detroit plak şirketinde "Agent Double-O-Soul" ve "Stop Her on Sight (S.O.S.)" gibi enerjik parçalarla adını duyurmuştu. Motown 1968'de Ric-Tic'i satın alınca, Starr da bir anlamda "transfer" edilmiş oldu — ama dev şirketin yıldız hiyerarşisinde hep ikinci sırada kaldı. Marvin Gaye, Stevie Wonder ve The Temptations'ın gölgesinde, yeteneğine yakışır malzemeyi bekleyen güçlü bir sesti.

"War"ı yazan ikili, Motown'un efsanevi söz yazarı-prodüktör ekibinden Norman Whitfield ve Barrett Strong'du. Whitfield o dönem Motown'un sound'unu kökten değiştiriyordu: tatlı aşk şarkılarının yerine "psychedelic soul" denen, wah-wah gitarlı, toplumsal meselelere kafa tutan, karanlık ve fırtınalı bir tarz inşa ediyordu. "War" bu yeni vizyonun en saf, en damıtılmış haliydi. Starr stüdyoya girdiğinde, söylenenlere göre şarkıyı kendi yorumuyla söylemek için tam serbestlik istedi — ve James Brown'dan ilham alan o hırıltılı, vaaz kürsüsünden fışkıran vokal stilini parçaya boca etti. Kayıttan çıkan sonuç, The Temptations'ın görece kibar versiyonunun yanında bir dinamit lokumuydu.

Burada Türkiyeli dinleyiciler için ilginç bir paralellik var: "War"ın Amerika'da yaptığını, aynı yıllarda Anadolu rock bizde yapıyordu. Cem Karaca'nın, Selda Bağcan'ın, Moğollar'ın toplumsal meseleleri sahneye taşıdığı 1970'ler Türkiyesi ile Vietnam protestolarının Amerikası, şaşırtıcı biçimde aynı frekansta titriyordu. Müziğin bir bildiri, bir pankart, bir yumruk olabileceği fikri o on yılda iki ülkede de neredeyse eş zamanlı keşfedildi. Selda Bağcan'ın yıllar sonra dünya çapında sample'lanarak yeniden keşfedilmesi, bu küresel akrabalığın geç gelen kanıtı gibidir: protest müzik, hangi dilde söylenirse söylensin, aynı damardan beslenir.

Şarkı Aslında Ne Anlatıyor?

"War"ın yapısı, etkisinin yarısıdır. Şarkı klasik bir kıta-nakarat düzeninde ilerlemez; bir miting, bir vaaz, bir gospel ayini gibi kurulmuştur. Starr bir soru atar ortaya — savaşın neye yaradığını sorar — ve arka vokaller koro halinde cevabı yapıştırır: kesinlikle hiçbir şeye. Bu çağrı-cevap (call and response) tekniği, Afro-Amerikan kilise geleneğinden gelir ve dinleyiciyi pasif bir tüketici olmaktan çıkarıp ayinin katılımcısına dönüştürür. Şarkıyı bir kez duyan herkes, ikinci dinleyişte cevabı kendisi haykırır. Bu, protest müziğin rüyasıdır: slogan, melodiyle birlikte kas hafızasına kazınır.

Sözlerin içeriği de şaşırtıcı derecede doğrudandır. Starr, savaşın insan kalbini paramparça ettiğini, genç hayatları çaldığını, geride gözyaşı içinde anneler ve hayata küsmüş, bedeni ya da ruhu sakatlanmış gençler bıraktığını anlatır. Savaşın yalnızca mezar kazıcısının işine yaradığını söyleyecek kadar ileri gider. Şarkının en zekice hamlelerinden biri, savaşı tamamen reddetmek yerine bir ayrım yapmasıdır: Starr, bir şeyleri savunmak gerekiyorsa bunun ancak hayatın kendisi olabileceğini, ölüm makinesinin ise hiçbir şeyi gerçekten korumadığını ima eder. Barışın, anlaşmazlıkları çözmek için savaştan çok daha zor ama tek gerçek yol olduğu fikri, şarkının öfkeli yüzeyinin altındaki olgun tezdir. Öfke vitrindedir; akıl, tezgâhın arkasında durur.

Dikkat çekici bir detay: Şarkıda "Vietnam" kelimesi bir kez bile geçmez. Whitfield ve Strong bilinçli olarak şarkıyı belirli bir savaşa değil, savaş kavramının kendisine karşı yazdılar. Bu evrensellik, parçanın elli yılı aşkın süredir her yeni çatışmada — Körfez Savaşı'nda, Irak'ta, Ukrayna'da — yeniden gündeme gelmesinin sırrıdır. "War" tarihe değil, insanlığın kronik bir hastalığına yazılmış bir reçetedir.

Listelerin Zirvesinde Bir Protesto

"War", Haziran 1970'te yayımlandı ve ağustos sonunda Billboard Hot 100 listesinde 1 numaraya oturdu; üç hafta zirvede kaldı. Bunun ne kadar olağanüstü olduğunu anlamak için bağlamı hatırlamak gerek: 1970 Amerikası'nda ana akım radyo, politik şarkılardan köşe bucak kaçıyordu. Aynı yılın mayıs ayında Kent State Üniversitesi'nde Ulusal Muhafızlar, savaş karşıtı protesto sırasında dört öğrenciyi öldürmüştü; ülkenin siniri uçlarındaydı. Böyle bir ortamda savaşı açıkça lanetleyen bir şarkının pop listesinin tepesine çıkması, müziğin kamuoyunu yansıtma — hatta yönlendirme — gücünün en somut kanıtlarından biriydi. Starr bu performansıyla Grammy adaylığı da kazandı ve şarkı, Motown'un "sadece dans ve aşk" şirketi olmadığını dünyaya ilan etti. Nitekim bir yıl sonra Marvin Gaye'in "What's Going On" albümü, "War"ın araladığı kapıdan geçerek Motown'un toplumsal vicdanını kalıcı biçimde kurumsallaştıracaktı.

Şarkının mirası, orijinal kaydıyla sınırlı kalmadı. 1986'da Bruce Springsteen, "War"ı konserlerinde söylemeye başladı ve canlı versiyonu Amerika'da ilk 10'a girdi; Springsteen şarkıyı sahnede tanıtırken körü körüne devlete güvenmenin bedellerine dair konuşmalar yapıyordu. Frankie Goes to Hollywood, 1984'te "Two Tribes" single'ının arka yüzünde şarkıyı Soğuk Savaş paranoyasının fon müziğine dönüştürdü. 1991'de Körfez Savaşı patlak verdiğinde şarkı yeniden gündeme geldi — bu kez, bildirildiğine göre bazı radyo zincirlerinin "hassas dönemde uygunsuz" bulduğu parçalar listesinde. Bir şarkının yirmi yıl arayla hem zirveye çıkıp hem sakıncalı bulunabilmesi, gücünün hiç azalmadığının en kestirme göstergesiydi. Sinemada da unutulmaz bir anı var: "Rush Hour" filminde Jackie Chan ile Chris Tucker'ın bu şarkı üzerinden döndürdüğü komik sahne, parçayı 1990'ların sonunda yepyeni bir kuşakla tanıştırdı.

Edwin Starr'ın kendi hikâyesi ise buruk bir dipnotla devam etti. "War"ın devasa başarısına rağmen Motown'da bir daha aynı zirveyi yakalayamadı. 1970'lerin sonunda disco döneminde "Contact" ve "H.A.P.P.Y. Radio" gibi hitlerle özellikle İngiltere'de yeniden parladı ve hayatının son dönemini İngiltere'de geçirdi. 2003'te, Nottingham yakınlarındaki evinde kalp krizinden hayatını kaybetti. Söylenenlere göre son günlerine kadar sahnedeydi — ve "War"ı her gece, ilk günkü öfkeyle söylüyordu.

Bugün Hâlâ Neden Sarsıyor?

"War"ın bugün hâlâ tüyleri diken diken etmesinin üç nedeni var. Birincisi, sound'un kendisi: Whitfield'ın prodüksiyonu — o tehditkâr bas, askeri yürüyüşü andıran davullar, ısırgan üflemeliler, fonda dalgalanan koro — yarım asır sonra bile taptaze duruyor. Hip-hop prodüktörlerinin bu dönem Motown kayıtlarını neden ısrarla sample'ladığını ilk otuz saniyede anlıyorsunuz; "War" bir şarkı olduğu kadar bir ritim silahıdır.

İkincisi, mesajın tükenmeyen güncelliği. Şarkı belirli bir savaşa bağlanmadığı için her kuşak onu kendi savaşıyla okuyabiliyor. 1970'in Vietnam'ı, 1991'in Körfez'i, 2003'ün Irak'ı, bugünün herhangi bir cephesi — soru hep aynı kalıyor ve şarkının verdiği cevap hâlâ kimseyi rahatlatacak şekilde çürütülemedi. Coğrafyası savaşlara hep komşu olmuş Türkiyeli dinleyiciler için bu sorunun ağırlığı, belki ortalama bir Amerikalı dinleyicininkinden bile fazladır; "War" bizim radyolarımızda da hiç eskimeyen bir aciliyetle çalar.

Üçüncüsü ve belki en önemlisi: "War", öfkenin nasıl zarif bir sanat eserine dönüştürülebileceğinin dersidir. Starr bağırır ama asla kontrolü kaybetmez; şarkı kızgındır ama nihilist değildir. Yıkımı anlatırken bile çözümü işaret eder: konuşmak, anlaşmak, hayatı savunmak. Üç dakikalık bir pop şarkısının içine sığdırılmış bu denge — yumruk gibi bir form, umut dolu bir öz — "War"ı sıradan bir protesto şarkısından fazlası yapar: onu bir medeniyet testi haline getirir. Şarkı her çaldığında o meşhur soru yeniden sorulur ve cevabı hep birlikte, koro halinde vermemiz beklenir. Elli beş yıldır doğru cevabı biliyoruz; mesele, gereğini yapıp yapmadığımız.

Daha derine dalmak için

🎧 Sese gömülün

📚 Hikâyenin izini sürün

🌍 Mekânları ziyaret edin

🎸 Kendiniz deneyimleyin

🎵 Bu şarkıyı dinleyin

🤖 Daha fazlasını sorun:

Tags
70s
Related stories