Tiếng Việt
SONGFABLE · 2019

Old Town Road

LIL NAS X · 2019 · ATLANTA, USA

Old Town Road - Lil Nas X (2019)

TL;DR: Một chàng trai da đen hai mươi tuổi ở Atlanta, vừa bỏ học đại học và đang ngủ nhờ trên ghế sofa nhà chị gái, đã mua một đoạn beat trị giá 30 đô la trên mạng, viết lời trong vòng một ngày, rồi tung lên TikTok. Vài tháng sau, "Old Town Road" trở thành ca khúc giữ vị trí số một Billboard Hot 100 lâu nhất trong lịch sử nước Mỹ - 19 tuần liên tiếp. Nhưng câu chuyện thật sự không nằm ở các con số. Nó nằm ở chỗ một bài hát đã buộc nước Mỹ phải định nghĩa lại xem ai mới được phép cưỡi ngựa, ai mới được phép gọi mình là cao bồi, và ai mới được phép thuộc về một thể loại nhạc.

Cú nổ từ một chiếc điện thoại

Hãy hình dung một khoảnh khắc tháng Mười Hai năm 2018. Montero Lamar Hill, hai mươi tuổi, đang sống tạm tại nhà chị gái ở vùng ngoại ô Atlanta. Anh vừa bỏ học chuyên ngành lập trình tại Đại học West Georgia. Trong túi không còn nhiều tiền. Trên Twitter, anh đã dành cả năm trước đó để vận hành một tài khoản fan của nhóm Nicki Minaj - một trong những tài khoản meme có lượng tương tác cao nhất nền tảng. Hill hiểu thuật toán mạng xã hội theo cách mà các hãng đĩa lớn ở Manhattan chưa từng hiểu.

Anh lướt trang BeatStars - một chợ trực tuyến nơi các nhà sản xuất tự do bán beat cho bất cứ ai có thẻ tín dụng. Một đoạn nhạc bắt tai vang lên: tiếng banjo lặp đi lặp lại, gấp gáp như móng ngựa, được một thiếu niên Hà Lan tên YoungKio dựng lên bằng cách lấy mẫu (sample) từ ca khúc "34 Ghosts IV" của Nine Inch Nails. Hill trả 30 đô la. Vài giờ sau, anh có một bài hát.

Cấu trúc của ca khúc cực kỳ đơn giản: hai câu hát chính, một nhịp điệu cào nhẹ như cát rơi, và một hình ảnh duy nhất - một kỵ sĩ phi ngựa trên con đường thị trấn cũ. Anh tự đặt cho mình một nghệ danh: Lil Nas X. Cái "X" - ban đầu là một chữ cái vô nghĩa - sau này sẽ mang ý nghĩa biểu tượng nặng nề hơn anh tưởng.

Bối cảnh: Atlanta và đường ray của hip-hop

Để hiểu vì sao "Old Town Road" lại quan trọng đến vậy, cần đặt nó vào đúng bản đồ địa lý văn hóa. Atlanta, từ giữa thập niên 2000, đã thay thế New York và Los Angeles để trở thành thủ phủ thực sự của hip-hop Mỹ. OutKast, T.I., Gucci Mane, Future, Migos, 21 Savage - tất cả đều phát đi từ thành phố này. Trap - một thể loại con của hip-hop với tiếng hi-hat dồn dập và bass 808 nặng - đã trở thành tiếng nói mặc định của âm nhạc thương mại toàn cầu trong những năm 2010.

Nhưng Atlanta cũng nằm sâu trong miền Nam nước Mỹ, vùng đất của country music - dòng nhạc đồng quê gắn liền với hình ảnh cao bồi, ngựa, xe bán tải và cờ Liên minh. Trong tâm thức đại chúng Mỹ, country là "nhạc của người da trắng nông thôn". Hip-hop là "nhạc của người da đen đô thị". Hai dòng nhạc này, dù cùng tồn tại trong cùng một mảnh đất phía Nam, dường như được phân tách bởi một đường ray vô hình mà cả ngành công nghiệp âm nhạc lẫn các đài phát thanh đều giúp duy trì.

Lil Nas X đã ngồi lên cả hai chuyến tàu cùng một lúc.

Ý nghĩa thật sự: ai mới được phép cưỡi ngựa?

Trên bề mặt, lời bài hát chỉ là một câu chuyện cao bồi quen thuộc. Một người đàn ông cưỡi ngựa rời khỏi thị trấn, mang theo súng và mũ rộng vành, hướng về phía chân trời. Đây là motif đã được Hollywood lặp lại hàng nghìn lần kể từ thời John Wayne.

Nhưng có một điều mà rất nhiều thính giả ngoài nước Mỹ - và thậm chí trong nước Mỹ - không nhận ra: lịch sử thật sự của các cao bồi miền Tây là lịch sử của những người da màu. Sau Nội chiến Mỹ (1861-1865), khoảng một phần tư số cao bồi chuyên nghiệp trên các con đường lùa bò ở Texas là người da đen được giải phóng khỏi nô lệ. Bill Pickett, một huyền thoại rodeo người Mỹ gốc Phi, đã phát minh ra kỹ thuật vật bò bằng răng. Nat Love, Bose Ikard, Bass Reeves - những cái tên mà phim ảnh Hollywood đã cẩn thận xóa khỏi ký ức tập thể trong suốt một thế kỷ.

Khi Lil Nas X tự gọi mình là cao bồi và đặt mình lên lưng ngựa, anh không phải đang "mượn" một biểu tượng của văn hóa da trắng. Anh đang đòi lại một thứ vốn dĩ đã thuộc về tổ tiên mình.

Đây chính là lý do vì sao tháng Ba năm 2019, khi bảng xếp hạng Billboard âm thầm loại bài hát khỏi Hot Country Songs với lý do "không đủ yếu tố country trong cấu trúc nhạc hiện hành", một làn sóng phẫn nộ đã nổ ra. Quyết định đó được đọc - một cách hợp lý - như một động thái phân biệt chủng tộc được ngụy trang dưới ngôn ngữ kỹ thuật.

Billy Ray Cyrus và cú phản công văn hóa

Đây là lúc câu chuyện rẽ sang một khúc quanh ngoạn mục. Billy Ray Cyrus - ngôi sao country huyền thoại của thập niên 1990, cha của Miley Cyrus - đã công khai đứng về phía Lil Nas X. Ông tweet một câu giản dị: bài hát này là country như chính ông vậy. Sau đó, ông bước vào phòng thu và ghi âm một verse cho phiên bản remix.

Quyết định của Cyrus không chỉ là sự ủng hộ cá nhân. Đó là một thông điệp gửi tới ngành công nghiệp: ranh giới thể loại không phải là quy luật tự nhiên, mà là cấu trúc do con người dựng lên - và có thể bị tháo dỡ. Phiên bản remix được phát hành ngày 5 tháng Tư năm 2019, và từ đó bài hát bay thẳng lên vị trí số một, ở lại đó cho đến cuối tháng Tám.

Cũng trong năm đó, Lil Nas X công khai mình là người đồng tính vào ngày cuối cùng của Tháng Tự Hào (Pride Month). Đây là một quyết định mang tính lịch sử trong hip-hop - một thể loại mà tới tận cuối thập niên 2010 vẫn còn rất bảo thủ về vấn đề giới tính và xu hướng tính dục. Anh trở thành nghệ sĩ nam đồng tính công khai đầu tiên giành giải Grammy hạng mục country.

Bối cảnh văn hóa cho người đọc Việt Nam

Với độc giả Việt, có thể hữu ích khi so sánh khoảnh khắc "Old Town Road" với một số chuyển động văn hóa tương tự trong lịch sử âm nhạc nước nhà.

Hãy nhớ lại thời kỳ ban đầu của Bức Tường - khi Trần Lập và các thành viên mang rock vào một xã hội mà người lớn vẫn coi nhạc rock là "ồn ào", "ngoại lai", "không phù hợp với văn hóa Việt". "Tâm hồn của đá" hay "Bông hồng thuỷ tinh" đã làm điều mà nhiều người không tưởng tượng nổi: chứng minh rằng rock có thể nói tiếng Việt, có thể mang tâm sự Việt, có thể là nhạc Việt theo đúng nghĩa, mà không cần xin phép ai cho phép nó được tồn tại. Lil Nas X đã làm điều tương tự với country - chứng minh rằng một thể loại không thuộc sở hữu của một nhóm người nào.

Hoặc nhìn xa hơn về thời Đổi Mới cuối thập niên 1980. Khi đất nước mở cửa kinh tế, một thế hệ nghệ sĩ trẻ - từ nhạc nhẹ, từ thơ trẻ, từ hội hoạ - đã bắt đầu pha trộn những yếu tố mà thế hệ trước coi là không thể trộn lẫn: truyền thống và hiện đại, phương Đông và phương Tây, dân ca và pop. Cái cảm giác "vượt rào" đó - lúc đầu bị nghi ngờ, sau đó được thừa nhận, cuối cùng trở thành dòng chảy chính - là cảm giác mà Lil Nas X đã tạo ra trong âm nhạc Mỹ năm 2019.

Một điểm thú vị khác: TikTok. Tại Việt Nam, TikTok đã làm thay đổi gốc rễ cách người trẻ khám phá nhạc - từ Hoàng Thuỳ Linh đến Đen Vâu, các nghệ sĩ Việt giờ đây thường được phát hiện qua những đoạn 15 giây trước khi được nghe đầy đủ. "Old Town Road" là một trong những ca khúc đầu tiên trên thế giới chứng minh sức mạnh đó. Nó đi viral nhờ một meme có tên "Yeehaw Challenge" - người dùng quay cảnh mình đang là người thường, sau đó biến hình thành cao bồi khi nhạc nổi lên. Tính đến giữa năm 2019, hashtag liên quan đã đạt hàng tỷ lượt xem.

Vì sao bài hát vẫn vang vọng đến hôm nay

Đã hơn năm năm trôi qua kể từ khi "Old Town Road" thống trị bảng xếp hạng, và bài hát đã chứng minh nó không phải là một hiện tượng nhất thời. Lý do nằm ở chỗ nó đã mở ra một cánh cửa mà nay không thể đóng lại.

Sau Lil Nas X, làn sóng "country trap" và "Black country" đã trở thành dòng chảy chính thức. Beyoncé phát hành album "Cowboy Carter" năm 2024 - một dự án trực tiếp đặt vấn đề về việc ai mới có quyền đứng trong thể loại country. Shaboozey, một nghệ sĩ Mỹ gốc Nigeria, có ca khúc "A Bar Song (Tipsy)" giữ vị trí số một Billboard 19 tuần năm 2024 - đúng kỷ lục mà Lil Nas X từng thiết lập. Hai cột mốc này không phải ngẫu nhiên.

Ở cấp độ sâu hơn, "Old Town Road" đã đặt một câu hỏi mà nền văn hoá đương đại vẫn đang trả lời: trong thời đại mà mọi nội dung đều có thể được sản xuất bởi một thiếu niên với chiếc điện thoại và 30 đô la, ai là người gác cổng? Các hãng đĩa lớn không gác cổng được nữa. Đài phát thanh không gác cổng được nữa. Bảng xếp hạng Billboard cũng đã phải sửa lại quy tắc đếm lượt stream nhiều lần để theo kịp thực tế.

Bài hát cũng là một bài học về cách kể chuyện ngắn. Trong phiên bản gốc, "Old Town Road" chỉ dài 1 phút 53 giây - ngắn nhất trong số tất cả các bài hát từng đứng đầu Billboard Hot 100 trong nhiều thập kỷ. Lil Nas X đã hiểu rằng trong nền kinh tế chú ý của 2019, một bài hát ngắn được phát đi phát lại sẽ thắng một bài hát dài được phát một lần. Đây là logic của TikTok, không phải của đài FM.

Sự kết hợp như một triết lý

Có một quan niệm cho rằng "Old Town Road" thành công vì nó là một sản phẩm pha trộn, một "hybrid". Điều này đúng, nhưng chưa đủ. Hàng nghìn bài hát pha trộn thể loại đã thất bại. Điều khiến ca khúc này đặc biệt là nó không che giấu sự pha trộn - nó tôn vinh sự pha trộn như chính bản chất của mình.

Banjo - nhạc cụ gắn liền nhất với hình ảnh nông thôn da trắng nước Mỹ - thực ra có nguồn gốc từ Tây Phi, được những người nô lệ mang sang Bắc Mỹ vào thế kỷ 17. Tiếng banjo trong "Old Town Road" do đó không phải là một sự "đánh cắp" - nó là sự trở về cội nguồn. Bass 808 của trap đến từ máy trống Roland của Nhật Bản, được các DJ ở Bronx và Atlanta biến thành ngôn ngữ riêng. Tiếng synth lạnh lẽo từ "34 Ghosts IV" của Trent Reznor vốn được tạo ra cho industrial rock - một thể loại tưởng chừng đối nghịch hoàn toàn với country.

Mỗi thành phần của bài hát đều mang theo một lịch sử di cư, một câu chuyện vượt biên giới. Có lẽ đây là lý do sâu xa khiến "Old Town Road" cộng hưởng được với khán giả toàn cầu, từ Manila đến Hà Nội đến São Paulo: trong một thế giới mà bản sắc văn hoá ngày càng được hình thành từ sự pha trộn, không phải từ sự thuần khiết, bài hát này nói đúng tiếng nói của thế hệ.

Một cái kết không có hồi kết

Lil Nas X tiếp tục thử nghiệm sau "Old Town Road". "Montero (Call Me By Your Name)" năm 2021 là một tuyên ngôn về tính dục queer trong văn hoá pop. "Industry Baby" cùng năm là một bản hip-hop kèn đồng tự tin đến mức trơ trẽn. Anh đã chứng minh rằng cú nổ đầu tiên không phải là may mắn.

Nhưng "Old Town Road" vẫn giữ vị trí đặc biệt - không phải vì nó là bài hát hay nhất của anh, mà vì nó là khoảnh khắc lịch sử đã thay đổi cách ngành công nghiệp định nghĩa chính nó. Trước "Old Town Road", thể loại là một bức tường. Sau "Old Town Road", thể loại là một gợi ý.

Đó là di sản thực sự của một bài hát dài chưa đến hai phút, được viết trong một ngày bởi một chàng trai trên ghế sofa nhà chị gái, với một beat trị giá bằng giá ba bát phở.

How to dive deeper

🎧 Nghe thêm

📚 Đọc thêm

🌍 Khám phá Atlanta

🎸 Tự khám phá

Nghe trên nền tảng yêu thích của bạn: song.link/old-town-road

Câu hỏi để suy ngẫm:

  1. Trong âm nhạc Việt Nam, có những bài hát nào đã "phá rào thể loại" theo cách tương tự "Old Town Road"?
  2. Nếu các thể loại không còn là bức tường mà chỉ là gợi ý, thì điều gì sẽ trở thành tiêu chuẩn mới để đánh giá một tác phẩm âm nhạc?
  3. TikTok đã thay đổi cách bạn khám phá nhạc mới như thế nào - và bạn nghĩ điều này tốt hay đáng lo?

🤖

  1. Nghệ sĩ Việt nào hiện nay đang ở vị trí tương tự Lil Nas X trước khi "Old Town Road" bùng nổ - tức là có khả năng phá vỡ ranh giới thể loại trong nước?
  2. Liệu sự sụp đổ của các thể loại âm nhạc có khiến chúng ta mất đi điều gì quý giá, hay chỉ giải phóng chúng ta khỏi những ràng buộc cũ?
  3. Nếu phải kể câu chuyện về một bài hát Việt đã thay đổi cách cả một thế hệ định nghĩa âm nhạc, bạn sẽ chọn bài nào?
Tags
10s playful countryhip-hop identityescape country2010sviraltiktokgenre-bending
Related stories