Tiếng Việt
SONGFABLE · 2018

God's Plan

DRAKE · 2018 · TORONTO, CANADA

God's Plan - Drake (2018)

TL;DR: "God's Plan" của Drake, phát hành đầu năm 2018, là một bản hit hip-hop pha trầm cảm-pop kể về sự biết ơn, kẻ thù vô hình và niềm tin rằng số phận đã được an bài. Music video quay tại Miami, nơi Drake mang gần một triệu đô-la ngân sách quảng bá đi phát cho người nghèo, biến bài hát thành một hiện tượng văn hóa vượt khỏi phạm vi âm nhạc. Với người nghe Việt Nam, đây là một bài học về cách một ngôi sao toàn cầu có thể biến sự thành công cá nhân thành một câu chuyện cộng đồng.

Mở đầu: Khi một ca khúc trở thành nghi thức

Vào tháng Giêng năm 2018, có một khoảnh khắc lạ lùng xảy ra trên các đài phát thanh khắp thế giới. Một giai điệu chậm rãi, gần như thầm thì, với tiếng synth lơ lửng và nhịp trap được nén lại tới mức tối giản, bỗng nhiên chiếm lĩnh mọi bảng xếp hạng. Bài hát không có điệp khúc bùng nổ theo nghĩa truyền thống, không có đoạn rap kỹ thuật chói lóa, và cũng không có câu chuyện tình bi kịch quen thuộc của pop. Vậy mà "God's Plan" của Drake đã đứng đầu Billboard Hot 100 suốt 11 tuần liên tiếp, phá vỡ kỷ lục streaming trên Apple Music và Spotify chỉ trong tuần đầu tiên.

Nếu bạn từng nghe ban nhạc Bức Tường hát về những giấc mơ và con đường, hoặc nhớ lại không khí thời Đổi Mới khi cả một thế hệ Việt Nam cảm thấy số phận của mình đang được viết lại từng ngày, thì cảm giác trong "God's Plan" có lẽ không quá xa lạ. Đó là tâm thế của một người đã đi qua nghi ngờ, đã thấy người thân lo lắng, và bây giờ đứng giữa thành công với một câu hỏi: liệu tất cả những điều này có phải do mình, hay do một bàn tay nào đó lớn hơn đã sắp đặt?

Bối cảnh: Toronto, Aubrey Graham, và một đế chế lạnh

Để hiểu "God's Plan", phải hiểu Toronto. Thành phố lớn nhất Canada, nơi mùa đông kéo dài tới năm tháng, nơi cộng đồng người Caribê, Đông Phi và Nam Á sống đan xen với dân da trắng gốc Anh-Pháp, đã sinh ra một âm thanh hip-hop riêng biệt từ giữa thập niên 2010. Người ta gọi nó là "Toronto sound": lạnh, mơ màng, nhiều khoảng lặng, ảnh hưởng từ R&B và dancehall Jamaica nhưng được lọc qua bộ lọc Bắc Mỹ.

Aubrey Drake Graham, sinh năm 1986, lớn lên ở khu Forest Hill khá giả nhưng trong một gia đình tan vỡ. Cha người Mỹ gốc Phi từ Memphis, mẹ người Do Thái Canada. Anh khởi nghiệp bằng vai diễn Jimmy Brooks trong loạt phim truyền hình tuổi teen Degrassi, một chi tiết mà các rapper đối thủ thường mang ra chế giễu. Nhưng đến năm 2018, Drake không còn là "diễn viên rẽ ngang làm nhạc" nữa. Anh đã là một trong những nghệ sĩ thương mại quyền lực nhất hành tinh, đứng đầu hãng OVO Sound, đối tác sáng tạo của Apple Music, và là biểu tượng của một thế hệ rapper biết hát, biết khóc, biết viết về cảm xúc mà không sợ bị gọi là yếu đuối.

"God's Plan" được phát hành ngày 19 tháng Giêng năm 2018 như đĩa đơn đầu tiên của EP "Scary Hours", sau đó nằm trong album đôi "Scorpion" ra mắt vào tháng Sáu cùng năm. Bài hát do Drake đồng sáng tác với một nhóm nhà sản xuất gồm Cardo, Yung Exclusive, Boi-1da, Noah "40" Shebib và Brock Berrigan. Beat được xây dựng quanh một mẫu synth lặp đi lặp lại gần như thiền định, với tiếng hi-hat trap rất nhẹ, để giọng Drake trôi phía trên như một dòng độc thoại nội tâm.

Ý nghĩa thực sự: Biết ơn, hoang tưởng, và bàn tay vô hình

Bề mặt của "God's Plan" là một bài hát biết ơn. Drake nhắc đến mẹ, nhắc đến những người yêu thương anh, nhắc đến việc anh muốn dành nhiều thời gian hơn cho họ. Nhưng ngay dưới lớp biết ơn ấy là một sự hoang tưởng dai dẳng. Anh nói về những kẻ đang cầu mong anh thất bại, những "bad things" mà người ta đang ước cho anh. Đây là một mô-típ quen thuộc trong rap Mỹ những năm 2010: "the opps", tức là kẻ thù vô danh, kẻ ganh ghét, đôi khi là đối thủ thật, đôi khi chỉ là một bóng ma trong đầu nghệ sĩ.

Cái khéo của Drake là anh không giải quyết mâu thuẫn này bằng sự đối đầu. Anh giải quyết nó bằng cách viện đến một khái niệm gần như tôn giáo: kế hoạch của Chúa. Mọi thứ xảy ra, dù tốt dù xấu, đều nằm trong một thiết kế lớn hơn. Anh không cần phải đáp trả từng cú đâm sau lưng, vì số phận đã được viết. Đây không phải là thần học Kitô giáo chính thống, mà là một dạng thần học pop, gần với khái niệm "blessed" mà người ta hay thấy trên Instagram, hơn là với thần học của Augustine hay Calvin.

Tuy nhiên, sẽ là hời hợt nếu chỉ dừng ở đó. "God's Plan" cũng là một bài hát về giai cấp. Drake nói về mẹ anh từng phải làm việc vất vả, về việc anh có thể trả nợ giúp người thân, về cảm giác kỳ lạ khi tiền bạc đột nhiên không còn là vấn đề. Trong bối cảnh hip-hop Bắc Mỹ, nơi nhiều rapper xuất thân từ nghèo khó, chủ đề "thoát nghèo" luôn mang sức nặng đặc biệt. Drake không nghèo như Jay-Z hay Notorious B.I.G., nhưng anh đã đủ trải nghiệm để biết rằng thành công không phải là điều hiển nhiên trong giới giải trí.

Music video: Một act of philanthropy được biên đạo

Phần thiêng liêng hóa "God's Plan" thật ra nằm ở music video, do Karena Evans, một đạo diễn trẻ người Canada gốc Caribê đạo diễn. Video được quay tại Miami, và toàn bộ ngân sách quảng bá, được công bố là 996.631,90 đô-la, đã được Drake mang đi phát cho người dân địa phương. Anh tặng tiền cho khách tại một siêu thị, mua đồng phục cho học sinh một trường tiểu học, trao học bổng cho một sinh viên đại học, tặng xe hơi cho một bà mẹ đơn thân, trao 50.000 đô-la cho một nhân vật trong tổ chức từ thiện địa phương.

Sự kiện này được khen ngợi rộng rãi nhưng cũng gây tranh cãi. Một số nhà phê bình cho rằng nó là một dạng "performative charity", từ thiện trình diễn, biến nỗi khổ của người nghèo thành nội dung viral. Số khác lập luận rằng, bất kể động cơ là gì, số tiền thật và những người nhận tiền thật, và đó là điều quan trọng. Cuộc tranh luận này phản ánh một câu hỏi lớn hơn về văn hóa người nổi tiếng trong thời đại mạng xã hội: khi mọi hành động đều có thể được quay lại và phát tán, ranh giới giữa lòng tốt và marketing nằm ở đâu?

Bối cảnh văn hóa cho người đọc Việt Nam

Đối với người nghe Việt Nam sinh ra sau năm 2000, "God's Plan" có thể chỉ đơn giản là một bài hát nổi trên TikTok, một giai điệu quen thuộc trong các quán cà phê ở Sài Gòn hay Hà Nội. Nhưng để hiểu vì sao bài hát này trở thành một hiện tượng văn hóa, cần đặt nó vào bối cảnh hai dòng chảy lớn.

Dòng thứ nhất là sự lên ngôi của hip-hop tại Việt Nam, đặc biệt sau Rap Việt mùa 1 năm 2020. Trước đó, hip-hop Việt vẫn là một văn hóa ngầm, gắn với underground, với những cái tên như Đen Vâu, Suboi, Wowy. "God's Plan" và Drake nói chung đã chuẩn bị mặt bằng tâm lý cho khán giả Việt làm quen với một dạng rap không hung hãn, không khoe khoang quá lố, mà mang tính tự sự, gần với poetry slam hơn là battle rap. Phong cách kể chuyện đời mình của Đen Vâu, với chất giọng đều đều và sự khiêm nhường giả vờ, có nhiều điểm gặp gỡ với Drake hơn là với 50 Cent hay Eminem.

Dòng thứ hai là khái niệm "duyên" và "số" trong văn hóa Việt. Khi Drake nói về kế hoạch của Chúa, người Việt có thể nghe ra âm hưởng của câu "trời sinh trời dưỡng", "cái số nó vậy", hay quan niệm Phật giáo về nghiệp. Sự thành công không chỉ là kết quả của nỗ lực cá nhân, mà còn là một sự sắp xếp lớn hơn mà con người chỉ là một mắt xích. Tâm thế này khác hẳn với chủ nghĩa cá nhân Mỹ kiểu "tôi tự làm nên tất cả". Có lẽ chính sự gần gũi tinh thần này đã giúp "God's Plan" thấm vào các quán karaoke và playlist café Việt một cách tự nhiên.

Có một chi tiết đáng suy ngẫm: nếu thời Đổi Mới cuối thập niên 1980 đã mở ra một làn sóng nhạc trẻ Việt Nam với những bài hát về khát vọng đô thị và tự do cá nhân, thì những năm 2010-2020 đang chứng kiến một làn sóng mới, nơi người Việt trẻ vừa muốn thành công vật chất kiểu toàn cầu, vừa muốn giữ một thứ tâm linh, một niềm tin vào trật tự vũ trụ. "God's Plan" nằm đúng giao điểm đó.

Vì sao bài hát vẫn vang vọng hôm nay

Tám năm sau khi phát hành, "God's Plan" vẫn xuất hiện trong các playlist "feel good", các video TikTok về thành công bất ngờ, các đoạn vlog du lịch. Có một số lý do khiến bài hát này có sức bền kỳ lạ.

Thứ nhất, về mặt sản xuất, bài hát được thiết kế để không bao giờ lỗi mốt. Beat tối giản, không sử dụng nhiều xu hướng âm thanh cụ thể của 2018. Giọng Drake không bị xử lý quá nặng tay. Đây là một bài hát có thể được phát ở bất kỳ thập niên nào trong tương lai gần và vẫn nghe được.

Thứ hai, về mặt thông điệp, ý tưởng "biết ơn giữa thị phi" là một chủ đề vĩnh cửu. Trong thời đại mạng xã hội nơi mọi người đều cảm thấy có ai đó đang ghen ghét mình, dù là thật hay tưởng tượng, câu chuyện của Drake trở thành một dạng kinh cầu nguyện thế tục.

Thứ ba, bài hát đã trở thành một meme văn hóa. Cụm từ "God's plan" được dùng nửa đùa nửa thật trên khắp internet để bình luận về mọi sự kiện bất ngờ, từ trúng số đến chia tay người yêu. Khi một bài hát rời khỏi ngữ cảnh nguyên thủy và trở thành ngôn ngữ chung, nó đã đạt đến một tầng tồn tại khác.

Cuối cùng, "God's Plan" mở đường cho cả một thế hệ pop-rap melodic mà ta thấy hôm nay ở Lil Baby, Roddy Ricch, hay xa hơn là cả những nghệ sĩ Việt như RPT MCK hay tlinh. Cách hát-rap mềm mại, cảm xúc, không ngại nói về tổn thương, đã trở thành ngôn ngữ mặc định của rap thương mại toàn cầu trong nửa cuối thập niên 2010 và đầu 2020.

How to dive deeper

🎧 Nghe thêm

📚 Đọc thêm

🌍 Khám phá Toronto

🎸 Tạo nhạc theo phong cách Drake

Nghe trên nền tảng yêu thích: song.link/i/1440890708

🤖

Câu hỏi để suy nghĩ tiếp:

  1. Nếu "God's Plan" được phát hành bởi một rapper Việt Nam thay vì Drake, bạn nghĩ thông điệp về "duyên số" và "kẻ ganh ghét" sẽ được tiếp nhận khác như thế nào?
  2. Ranh giới giữa từ thiện chân thành và marketing trình diễn nằm ở đâu, và khán giả Việt Nam có nhạy cảm với ranh giới này không?
  3. Phong cách rap-melodic của Drake đã ảnh hưởng thế nào tới các nghệ sĩ trẻ Việt như tlinh, MCK hay HIEUTHUHAI, và đâu là điểm họ bắt đầu tách ra để tạo bản sắc riêng?
Tags
10s triumphant hip-hoprap faithfame hip-hop2010sdraketorontocharity
Related stories