Heroes - David Bowie (1977)

Một bản tình ca được thu âm cách Bức tường Berlin chỉ vài trăm mét, "Heroes" của David Bowie không phải là khúc khải hoàn ca như tựa đề có vẻ gợi lên. Đó là lời thì thầm về một tình yêu chỉ kéo dài đúng một ngày, được hát giữa hai phía của một thành phố bị xé đôi, và chính vì sự ngắn ngủi ấy mà nó trở thành bất tử.

Hook

Có những bài hát lừa người nghe ngay từ tựa đề. "Heroes" – số nhiều, viết hoa, kèm theo dấu ngoặc kép trên bìa đĩa gốc – nghe như một lời tuyên ngôn về sự vĩ đại. Nhưng nếu lắng nghe kỹ phần lời mà Bowie viết, người ta sẽ nhận ra rằng dấu ngoặc kép ấy mang ý nghĩa mỉa mai. Chúng ta chỉ là anh hùng, chỉ trong một ngày. Một danh hiệu tạm bợ, một vầng hào quang mượn từ hoàn cảnh, một sự vĩ đại được trao tặng bởi chính sự tuyệt vọng của bối cảnh xung quanh.

Đó là điều khiến "Heroes" trở nên kỳ lạ và day dứt hơn bất kỳ bản tình ca rock nào của thập niên 1970. Nó không hứa hẹn vĩnh cửu. Nó không phủ nhận thực tại. Nó đứng giữa một thành phố bị chia cắt bởi bê tông, kẽm gai và súng máy, và nói rằng: ngay cả khi mọi thứ đang sụp đổ, ngay cả khi chúng ta biết rõ ngày mai sẽ không khác gì hôm qua, thì khoảnh khắc này – nụ hôn này, bàn tay này nắm bàn tay này – vẫn đủ để gọi là chiến thắng.

Cách Bowie hát không giống cách bất kỳ ai trước đó từng hát một bản tình ca. Anh không gào thét, không van nài, không ngọt ngào. Anh đẩy giọng mình qua từng lớp căng thẳng cho đến khi giọng hát trở nên rạn nứt, gần như vỡ ra. Đó là âm thanh của một người đang cố giữ lại một thứ gì đó mà chính họ biết là không thể giữ.

Background

Để hiểu "Heroes", phải hiểu Berlin năm 1977. Bowie đã rời Los Angeles trong tình trạng kiệt quệ – nghiện cocaine nặng, hoang tưởng, sống bằng ớt chuông đỏ và sữa, ám ảnh với thần bí học và chính trị cực đoan. Anh chọn Berlin không phải vì nó hấp dẫn, mà vì nó là nơi duy nhất ở phương Tây mà người ta có thể biến mất. Một thành phố nửa cộng sản, nửa tư bản, đầy điệp viên, nghệ sĩ, kẻ trốn nghĩa vụ quân sự Tây Đức, và những bóng ma chưa được mai táng của chiến tranh.

Cùng với Iggy Pop và nhà sản xuất Tony Visconti, Bowie thuê căn hộ trên phố Hauptstraße ở Schöneberg, đạp xe qua thành phố, vẽ tranh, và bắt đầu thu âm ba album mà sau này được gọi là Bộ ba Berlin: Low, "Heroes", và Lodger. Studio Hansa Tonstudio nằm sát Bức tường Berlin đến mức từ phòng điều khiển có thể nhìn thấy lính canh Đông Đức trên tháp canh, súng trường lăm lăm.

Brian Eno là cộng sự then chốt. Cùng với Robert Fripp – nghệ sĩ guitar của King Crimson được mời đến trong một chuyến thăm chớp nhoáng – họ tạo ra cái âm thanh đặc trưng đã định nghĩa thập niên 1980 trước khi thập niên đó kịp bắt đầu: synthesizer dày đặc, guitar phản hồi xoắn ốc, nhịp điệu motorik vay mượn từ ban nhạc Đức Neu!. Fripp chơi solo guitar bằng cách đứng ở các khoảng cách khác nhau trước loa, sử dụng feedback như một nhạc cụ thứ hai.

Bowie viết phần lời chỉ trong một buổi chiều, sau khi nhìn ra cửa sổ studio và thấy nhà sản xuất Tony Visconti đang hôn người tình của mình, ca sĩ phụ Antonia Maaß, ngay cạnh chân Bức tường. Hai người đều đã có gia đình. Mối tình của họ là bí mật, là điều cấm kỵ, là tạm bợ. Bowie sau này nói rằng anh phải giữ kín nguồn cảm hứng này trong nhiều thập kỷ vì không muốn phá hỏng hôn nhân của Visconti.

Ý nghĩa thực sự

Đây là điều mà phần lớn người nghe bỏ lỡ: "Heroes" không phải là về sự lãng mạn vượt thời gian. Nó là về sự lãng mạn vượt qua chính sự bất khả thi của nó. Cặp đôi trong bài hát đứng cạnh Bức tường, biết rằng tình yêu của họ không có tương lai, biết rằng những viên đạn có thể bay qua đầu họ bất cứ lúc nào. Bowie không hát "chúng ta sẽ là anh hùng mãi mãi". Anh hát rằng chúng ta có thể là anh hùng, chỉ trong một ngày.

Sự khiêm tốn ấy là cốt lõi của bài hát. Trong một thập kỷ mà rock và roll bị nuốt chửng bởi chủ nghĩa siêu việt – những Led Zeppelin với thần thoại Tolkien, những Pink Floyd với vũ trụ học triết học – Bowie chọn cách rút lại quy mô. Anh hùng chỉ là người dám hôn nhau ở nơi mà việc hôn nhau có thể bị xem là khiêu khích chính trị. Anh hùng chỉ là người dám cảm xúc trong một thế giới đã mất khả năng cảm xúc. Anh hùng chỉ là cái nhãn mà chúng ta tự dán lên chính mình để chịu đựng được sự tầm thường của ngày mai.

Cấu trúc bài hát củng cố điều đó. Bài bắt đầu nhỏ, gần như thì thầm, rồi từng lớp âm thanh được chồng lên: organ, guitar feedback, trống dồn dập. Giọng Bowie được Visconti thu bằng kỹ thuật ba microphone – một ở cự ly gần, một ở giữa phòng, một ở cuối hành lang – và mỗi micro chỉ mở ra khi Bowie hát đủ to để vượt qua một ngưỡng âm lượng nhất định. Càng về cuối, Bowie càng phải hát to hơn, và giọng anh càng rạn nứt hơn, mang theo âm thanh của một con người đang vắt kiệt mình để giữ một khoảnh khắc không thể giữ.

Đó là kỹ thuật phòng thu trở thành ẩn dụ. Anh hùng là người càng cố hát to, càng vỡ giọng.

Bối cảnh văn hóa cho độc giả Việt Nam

Người Việt có một mối quan hệ đặc biệt với khái niệm "anh hùng". Từ Phạm Ngũ Lão đan sọt giữa đường mà mải nghĩ việc nước đến mức không biết quân lính đâm vào đùi, đến những thế hệ thanh niên xếp bút nghiên lên đường trong hai cuộc chiến tranh, chữ "anh hùng" trong tiếng Việt mang theo trọng lượng của hy sinh tập thể, của định mệnh dân tộc, của những tượng đài bằng đá xám đặt ở quảng trường.

Nhưng "Heroes" của Bowie không nói về loại anh hùng đó. Nó nói về một loại anh hùng khác – loại anh hùng nhỏ bé, riêng tư, gần như tầm thường. Hai con người dám yêu nhau bên một bức tường. Điều này gần với tinh thần của thời kỳ Đổi Mới hơn là tinh thần thời chiến. Khi Việt Nam mở cửa cuối những năm 1980 và đầu 1990, một thế hệ mới đã phải tự định nghĩa lại thế nào là sống có ý nghĩa khi cuộc chiến đã qua, khi những đại tự sự cũ không còn đủ để giải thích cuộc đời thường ngày.

Rock Việt Nam ra đời chính từ khoảng trống đó. Bức Tường của Trần Lập – cái tên ban nhạc ấy không phải ngẫu nhiên gợi liên tưởng đến Bức tường Berlin – đã hát về những thanh niên đứng giữa hai thời đại, về việc dám mơ ước trong một xã hội vừa thoát ra khỏi bao cấp. Khi Trần Lập hát về "Đường đến ngày vinh quang", anh cũng đang vẽ một loại anh hùng mới: không phải người chết cho đất nước, mà người sống cho khát vọng của chính mình. Khi anh mất năm 2016, hàng vạn người trẻ Việt đã đổ ra đường tiễn đưa, và điều họ tiễn đưa không chỉ là một ca sĩ mà là một cách hiểu về anh hùng tính – anh hùng như sự kiên trì cá nhân.

Microwave, ban nhạc rock đến từ Sài Gòn, đẩy điều đó đi xa hơn. Họ hát bằng tiếng Việt nhưng với cấu trúc và năng lượng của post-punk, một thể loại có dòng máu trực tiếp từ Bộ ba Berlin của Bowie. Khi nghe Microwave, người ta cảm nhận được dư âm của những gì Bowie đã làm tại Hansa Tonstudio bốn thập kỷ trước: âm nhạc như cách để chịu đựng một thực tại không thể giải quyết.

Bức tường mà người Việt dựng lên và dỡ xuống không phải là bê tông. Nó là bức tường ngôn ngữ giữa các thế hệ, là bức tường kinh tế giữa nông thôn và đô thị, là bức tường im lặng giữa những điều có thể nói và những điều không thể. Ngồi ở góc phố Tạ Hiện vào một tối thứ Sáu, nghe nhạc vọng ra từ một quán bar nhỏ – có khi là Bowie, có khi là Bức Tường, có khi là một band indie chưa ai biết tên – người ta có thể hiểu vì sao "Heroes" lại vang vọng đến tận đây. Vì Tạ Hiện, theo cách của nó, cũng là một bức tường: nơi quá khứ thuộc địa, hiện tại du lịch và tương lai bất định va vào nhau trong một con hẻm hẹp đầy bia hơi và khói thuốc.

Và đó là chính xác loại không gian mà Bowie đã viết "Heroes". Một nơi mà sự bất khả thi của tương lai không xóa bỏ giá trị của hiện tại, mà ngược lại, làm cho hiện tại trở nên sắc nét hơn.

Tại sao bài hát vẫn vang vọng hôm nay

Gần năm thập kỷ sau khi được thu âm, "Heroes" vẫn xuất hiện trong các đám cưới, đám tang, lễ khai mạc Thế vận hội, các bộ phim về tuổi trẻ, các quảng cáo xe hơi. Bài hát đã được hát tại lễ tưởng niệm 11/9, tại lễ tang chính Bowie, tại Brandenburg Gate khi Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989 – Bowie đã hát nó ngay sát bức tường vào năm 1987, và nhiều người Đông Berlin lén lút lắng nghe từ phía bên kia, và sau này anh nói rằng đó là buổi diễn cảm xúc nhất đời mình.

Nhưng lý do bài hát vẫn tồn tại không nằm ở lịch sử của nó. Nó nằm ở việc bài hát từ chối hứa hẹn quá nhiều. Trong thời đại của mạng xã hội, của những lời thề vĩnh cửu được đăng tải rồi xóa đi, của những mối quan hệ được chụp ảnh nhiều hơn được sống, "Heroes" giữ nguyên sức mạnh của nó vì nó thừa nhận sự tạm bợ. Nó không nói rằng chúng ta sẽ ở bên nhau mãi mãi. Nó nói rằng chúng ta có thể, hôm nay, lúc này, là anh hùng – và ngày mai sẽ tính sau.

Đối với một thế hệ Việt Nam đang đối mặt với bất định kinh tế, biến đổi khí hậu, áp lực hôn nhân, và sự mệt mỏi của việc phải luôn lạc quan, "Heroes" cung cấp một dạng giải thoát hiếm có: được phép cảm thấy rằng một khoảnh khắc nhỏ là đủ. Không cần phải xây dựng huyền thoại. Không cần phải tạo nội dung. Chỉ cần đứng đó, với người mình yêu hoặc với chính mình, và biết rằng việc dám đứng đó đã là chiến thắng.

Bowie chết năm 2016, hai ngày sau khi phát hành album cuối cùng Blackstar. Trong những tháng cuối đời, khi đang giấu căn bệnh ung thư gan với gần như tất cả mọi người, anh tiếp tục làm việc trong studio như thể không có gì thay đổi. Cách anh sống những tháng cuối ấy chính là phần lời nối dài của "Heroes": chúng ta có thể là anh hùng, chỉ trong một ngày – nhưng nếu chúng ta sống đủ những ngày như vậy nối tiếp nhau, có lẽ điều đó cũng giống như mãi mãi.

Cách đắm chìm sâu hơn

🎧 Đắm trong âm nhạc

Low (David Bowie) Album đầu tiên trong Bộ ba Berlin, phát hành đầu năm 1977. Nửa đầu là pop nghệ thuật phân mảnh, nửa sau là instrumental ambient tối tăm – bản đồ âm thanh của một tâm hồn đang tự lắp ráp lại sau cocaine và Hollywood. → Search

Đường đến ngày vinh quang (Bức Tường) Album định nghĩa rock Việt Nam thời kỳ đầu 2000s. Trần Lập viết về khát vọng cá nhân theo cách mà chưa nhạc sĩ Việt nào dám viết trước đó – không phải vinh quang quốc gia, mà vinh quang của một người trẻ dám sống cho ước mơ của mình. → Search

📚 Theo dõi câu chuyện

Bowie in Berlin: A New Career in a New Town (Thomas Jerome Seabrook) Cuốn sách chi tiết nhất về ba năm Berlin của Bowie. Tác giả phỏng vấn Tony Visconti, Brian Eno, và những nhân chứng còn sống, dựng lại từng buổi thu âm tại Hansa Tonstudio như một bộ phim trinh thám âm nhạc. → Search

Stasiland (Anna Funder) Tác giả người Úc thu thập câu chuyện của những người Đông Đức sống dưới mạng lưới giám sát của Stasi. Đọc cuốn này song song với "Heroes" sẽ hiểu được trọng lượng thực sự của Bức tường – không chỉ là bê tông, mà là kiến trúc tâm lý của sợ hãi. → Search

🌍 Thăm các địa điểm

East Side Gallery, Berlin Đoạn dài nhất còn lại của Bức tường Berlin, dài 1,3 km, được hơn 100 nghệ sĩ vẽ tranh tường năm 1990. Đứng trước "The Kiss" – bức vẽ Brezhnev hôn Honecker – và lắng nghe "Heroes" qua tai nghe là một trong những trải nghiệm âm nhạc-kiến trúc mạnh mẽ nhất châu Âu. → Search

Tạ Hiện, Hà Nội Con phố bia hơi ngắn ở Phố cổ, nơi quá khứ thuộc địa Pháp, hiện tại du lịch, và tương lai indie va chạm vào nhau mỗi tối. Một dạng "bức tường" văn hóa Việt Nam, nơi các thế hệ và các nền văn hóa đứng sát nhau mà không hòa tan vào nhau. → Search

🎸 Tự trải nghiệm

Synthesizer mini Korg Volca Bộ ba Berlin được xây dựng trên synthesizer analog. Korg Volca là cách rẻ nhất để chạm vào âm thanh đó – một hộp nhỏ có thể tạo ra những lớp drone giống như phần mở đầu của "Heroes". → Search

Sách viết tay cảm xúc trong một ngày Viết theo cấu trúc của "Heroes": một trang cho khoảnh khắc nhỏ trong ngày mà bạn cảm thấy mình là anh hùng – không phải vì làm điều lớn lao, mà vì dám cảm xúc. Bowie viết bài hát trong một buổi chiều. Bạn có thể viết một trang trong năm phút. → Search

🎵 Listen on all platforms

🤖 Các câu hỏi tiếp theo:

Tại sao Bộ ba Berlin của Bowie lại ảnh hưởng đến nhạc điện tử và post-punk nhiều hơn bất kỳ album nào khác của anh?
Nếu so sánh "Heroes" với "Đường đến ngày vinh quang" của Bức Tường, hai bài hát đang định nghĩa "anh hùng" theo những cách nào khác nhau?
Trần Lập, Bowie và Trần Tiến – ba nhạc sĩ rock ở ba văn hóa khác nhau – đã viết về sự dám sống của cá nhân ra sao trong thời đại chuyển giao?

Heroes