Shallow - Lady Gaga & Bradley Cooper (2018)

Một bản song ca giữa một ngôi sao đang lụi tàn và một giọng hát chưa được khai phá, "Shallow" không chỉ là khoảnh khắc đỉnh cao của bộ phim "A Star Is Born" phiên bản 2018. Đó là một lời mời gọi nhảy xuống vùng nước sâu của chính mình, từ chối sống ở vùng nông cạn của những thoả hiệp. Ca khúc đã thắng giải Oscar, Grammy và Quả Cầu Vàng, nhưng di sản thực sự của nó nằm ở cách nó định nghĩa lại sự dũng cảm trong một thập kỷ bị ám ảnh bởi bề mặt.

Hook

Có những ca khúc bắt đầu bằng một câu hỏi, và "Shallow" là một trong số đó. Bradley Cooper, trong vai nhạc sĩ country rock Jackson Maine, mở đầu bằng một câu hỏi gửi đến người yêu - và cũng là gửi đến chính mình: liệu có đang hài lòng với cuộc sống hiện tại, liệu có cần thêm điều gì đó. Câu hỏi này, dù được paraphrase ở đây thay vì trích dẫn nguyên văn, đã trở thành một trong những câu mở đầu được nhận diện nhất của thế kỷ 21 trong nhạc pop.

Cấu trúc của ca khúc là một cuộc trò chuyện - hai giọng hát, hai góc nhìn, hai mức độ tự nhận thức khác nhau. Cooper hát với chất giọng baritone thô ráp, mang theo gánh nặng của một người đàn ông đã sống quá lâu ở vùng nông cạn. Lady Gaga, trong vai Ally, đáp lại bằng một giọng hát ban đầu dè dặt, rồi bùng nổ thành một trong những khoảnh khắc thanh nhạc được bàn tán nhiều nhất của thập kỷ. Tiếng hét "ha-ah-ah-ah" của cô trong đoạn cao trào - không phải là một câu hát, không phải là một lời nói, mà là một âm thanh nguyên thủy - đã trở thành ký hiệu văn hoá riêng của nó, được meme hoá, được nhại lại, được phân tích như một biểu tượng của sự giải phóng cảm xúc.

Nhưng đằng sau khoảnh khắc đó là một kiến trúc âm nhạc được tính toán kỹ lưỡng. Ca khúc được Gaga đồng sáng tác cùng Mark Ronson, Anthony Rossomando và Andrew Wyatt, ba nhà sản xuất đã từng cộng tác với Bruno Mars trong "Uptown Funk". Họ xây dựng "Shallow" theo cấu trúc động: bắt đầu bằng guitar acoustic và giọng hát đơn lẻ, dần dần thêm trống, bass, và cuối cùng là dàn dây và đàn organ, tạo nên một đường dốc cảm xúc không cho phép người nghe rời mắt.

Background

Để hiểu "Shallow", cần hiểu bối cảnh sản xuất kỳ lạ và đầy may mắn của bộ phim "A Star Is Born". Đây là phiên bản thứ tư của một câu chuyện đã được kể lại từ năm 1937, qua các phiên bản với Judy Garland (1954) và Barbra Streisand (1976). Bradley Cooper, lúc đó chưa từng đạo diễn một bộ phim dài nào, đã thuyết phục Warner Bros. để cho mình vừa đạo diễn vừa đóng vai chính. Anh đã dành một năm học guitar, hạ giọng nói xuống một quãng tám để tạo ra giọng baritone của Jackson Maine, và đã thuyết phục Lady Gaga - lúc đó đang ở giai đoạn chuyển tiếp sau album "Joanne" - đảm nhận vai chính.

Gaga, với tên thật Stefani Joanne Angelina Germanotta, đã đi qua một hành trình dài để đến với vai diễn này. Sau khi tạo ra hiện tượng văn hoá với "Poker Face" và "Bad Romance", cô đã dần dần lột bỏ các lớp mặt nạ - cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Album "Joanne" năm 2016 là một bước đi táo bạo: âm thanh mộc mạc, country-folk, với hình ảnh cô đội chiếc mũ hồng đơn giản. "A Star Is Born" và "Shallow" là sự tiếp nối tự nhiên của hành trình đó - một sự thừa nhận rằng đằng sau Lady Gaga là một người phụ nữ với một giọng hát phi thường và một câu chuyện cá nhân.

Quá trình thu âm ca khúc được Cooper kể lại trong các cuộc phỏng vấn như một khoảnh khắc gần như tâm linh. Họ thu âm tại các phòng thu khác nhau ở Los Angeles, và Cooper đã yêu cầu Gaga hát phần của cô như thể đang hát cho lần đầu tiên - không tập dượt quá nhiều, không hoàn hảo hoá. Phiên bản trong phim, được hát live tại lễ trao giải Oscar 2019 trong một khoảnh khắc đã trở thành biểu tượng của internet, mang theo một sức nặng cảm xúc khác với phiên bản trong album.

Ca khúc được phát hành vào tháng 9 năm 2018 như đĩa đơn dẫn đầu cho soundtrack. Nó leo lên vị trí số 1 trên Billboard Hot 100 - đĩa đơn đầu tiên của Gaga đạt vị trí này sau "Born This Way" năm 2011. Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 91, ca khúc thắng giải Best Original Song, và màn trình diễn live của Gaga và Cooper - với khoảnh khắc cô bước từ piano sang ngồi cạnh anh - đã trở thành một trong những khoảnh khắc được xem nhiều nhất của lễ trao giải.

Real meaning

Bề ngoài, "Shallow" là một bản ballad tình yêu. Hai người yêu nhau, một người mời người kia bước ra khỏi vùng an toàn của họ. Nhưng đọc kỹ hơn, ca khúc là một suy ngẫm sâu sắc về sự đích thực, về cái giá của việc sống chân thật trong một thế giới khuyến khích bề mặt.

Hình ảnh "vùng nước nông" - "shallow" trong tiếng Anh - là một ẩn dụ kép. Một mặt, nó ám chỉ sự nông cạn của cuộc sống bị tiêu thụ bởi danh tiếng, bởi sự tán dương, bởi những kết nối hời hợt. Đây là chủ đề trung tâm của bộ phim: Jackson Maine là một ngôi sao đang lụi tàn vì rượu và áp lực, còn Ally là một nhân viên phục vụ với một giọng hát tuyệt vời nhưng tin rằng cô không đủ "đẹp" để thành công. Cả hai đều đang sống ở vùng nông - dù với những lý do khác nhau.

Mặt khác, "vùng nước nông" cũng có thể đọc như một ẩn dụ tâm lý học. Vùng nông là nơi an toàn, có thể đứng vững, có thể nhìn thấy đáy. Vùng sâu là nơi không xác định, nơi phải bơi, nơi có thể chìm. Lời mời "nhảy xuống vùng sâu" của ca khúc - được paraphrase ở đây - là một lời mời gọi đối mặt với chính mình, với những phần của bản thân mà ta đã chôn giấu vì sợ hãi.

Có một sự trớ trêu đáng chú ý trong việc ca khúc này, với chủ đề về sự đích thực và việc từ chối bề mặt, lại được sáng tác bởi một trong những nghệ sĩ pop nổi tiếng nhất thế giới và được trình diễn trong một bộ phim Hollywood lớn. Nhưng có lẽ đó chính là điểm mạnh của nó: "Shallow" không phải là một lời lên án bề mặt từ một vị trí ngoài cuộc. Nó là một lời thú nhận từ bên trong hệ thống, từ một người đã sống trong vùng nông và biết rõ nó cảm thấy như thế nào.

Khoảnh khắc cao trào của ca khúc - tiếng hét của Gaga, không có lời, chỉ có âm thanh - là sự thể hiện thuần khiết nhất của thông điệp này. Khi ngôn ngữ thất bại, khi các từ ngữ không còn đủ để diễn tả, cơ thể tự lên tiếng. Đó là khoảnh khắc Ally - và Gaga - bước ra khỏi vùng nông. Không cần lời. Chỉ cần âm thanh.

Cultural context cho người Việt

Câu chuyện về sự đích thực, về việc từ chối bề mặt, không phải là một câu chuyện xa lạ với văn hoá Việt Nam đương đại. Có thể nói, từ thời kỳ Đổi Mới cuối những năm 1980, xã hội Việt Nam đã trải qua một quá trình đàm phán liên tục giữa các giá trị truyền thống và các luồng văn hoá toàn cầu - và trong quá trình đó, câu hỏi "ai là tôi thật sự?" đã trở thành một câu hỏi văn hoá trung tâm.

Hãy nghĩ về Trần Lập và ban nhạc Bức Tường. Khi Bức Tường ra đời vào những năm 1990, rock Việt Nam vẫn còn là một thể loại bị nghi ngờ, bị xem là quá "Tây", quá ồn ào, không phù hợp với "thuần phong mỹ tục". Trần Lập, với giọng hát thô ráp và những bài hát về tự do, về việc tìm kiếm con đường riêng, đã trở thành biểu tượng của một thế hệ trẻ Việt Nam đang tìm cách bước ra khỏi vùng nông cạn của các kỳ vọng truyền thống. Ca khúc "Đường đến ngày vinh quang" của ông, dù về mặt âm nhạc rất khác với "Shallow", lại chia sẻ cùng một tinh thần: lời mời gọi đối mặt với chính mình, với những giấc mơ mà xã hội không khuyến khích.

Microwave, một ban nhạc rock khác của Việt Nam ra đời sau Bức Tường, mang theo một dạng năng lượng tương tự nhưng được mài giũa cho thế hệ Internet. Họ hát về sự cô đơn của thành thị, về cảm giác bị lạc lõng trong một xã hội đang thay đổi quá nhanh. Khi nghe "Shallow" qua lăng kính của Microwave, ta nhận ra rằng câu hỏi mở đầu của Cooper - liệu có đang hài lòng, liệu có cần thêm - là một câu hỏi mà nhiều người trẻ Việt Nam đã tự hỏi mình trong những năm gần đây.

Bối cảnh Đổi Mới cũng cung cấp một lăng kính thú vị để đọc "Shallow". Khi Việt Nam mở cửa kinh tế cuối những năm 1980, một làn sóng cơ hội mới xuất hiện - cùng với một làn sóng cám dỗ mới. Nhiều người, đặc biệt là ở các thành phố lớn như Sài Gòn và Hà Nội, đã phải lựa chọn: theo đuổi sự ổn định, hay nhảy xuống vùng sâu của các khả năng chưa được biết đến? Câu chuyện của các doanh nhân Đổi Mới đời đầu - những người bỏ công việc nhà nước để mở quán phở, mở xưởng may, mở cửa hàng - là những câu chuyện về việc từ chối vùng nông cạn của sự an toàn.

Hình ảnh của Phạm Ngũ Lão, vị tướng huyền thoại thời Trần - người đã ngồi đan rổ bên đường, mải mê suy nghĩ đến mức không nhận ra đoàn quân của Trần Hưng Đạo đi qua và bị lính dùng giáo đâm vào đùi mà vẫn không động đậy - cũng là một biểu tượng văn hoá Việt Nam về sự đắm chìm hoàn toàn vào một điều gì đó. Phạm Ngũ Lão đã ở "vùng sâu" của tư tưởng, đến mức thế giới bề mặt không còn chạm tới ông được nữa. Đó là một dạng dũng cảm khác với loại dũng cảm trong "Shallow", nhưng cùng chia sẻ một niềm tin: rằng có những vùng sâu trong tâm hồn con người đáng để khám phá, ngay cả khi điều đó đòi hỏi phải từ bỏ sự thoải mái của bề mặt.

Trong bối cảnh Việt Nam đương đại, với sự bùng nổ của mạng xã hội, của TikTok, của áp lực phải "thành công" theo những thước đo có thể đếm được - lượt thích, lượt theo dõi, mức lương - "Shallow" mang theo một thông điệp đặc biệt cấp thiết. Nó không nói rằng phải từ bỏ tất cả và đi tu. Nó chỉ hỏi một câu hỏi đơn giản: bạn có đang hài lòng không? Hay bạn đang khao khát điều gì đó sâu hơn?

Tại sao nó vẫn cộng hưởng hôm nay

Bảy năm sau khi phát hành, "Shallow" vẫn xuất hiện trong các playlist, vẫn được hát ở các show karaoke, vẫn được dùng làm nhạc nền cho các video TikTok về sự đột phá cá nhân. Tại sao một bản ballad từ một bộ phim Hollywood lại có sức bền như vậy?

Một phần câu trả lời nằm ở cấu trúc âm nhạc. "Shallow" được xây dựng theo một công thức cổ điển - guitar acoustic, build-up dần, cao trào cảm xúc - nhưng được thực hiện với một mức độ tinh tế hiếm có trong nhạc pop hiện đại. Nó không vội vàng. Nó cho phép sự im lặng, cho phép sự dè dặt trước khi bùng nổ. Trong một thời đại mà các bài hát pop ngày càng ngắn (TikTok đã đẩy thời lượng trung bình của các đĩa đơn xuống dưới 3 phút), "Shallow" với 3 phút 36 giây cảm giác như một bản tuyên ngôn về sự kiên nhẫn cảm xúc.

Một phần khác nằm ở chủ đề. Câu hỏi "bạn có hài lòng không?" - được Cooper hỏi ở đầu ca khúc - là một câu hỏi vĩnh cửu, nhưng nó cộng hưởng đặc biệt mạnh trong những năm 2020. Đại dịch COVID-19 đã buộc hàng triệu người phải đối mặt với câu hỏi này - về công việc, về mối quan hệ, về thành phố họ đang sống, về cuộc đời họ đã xây dựng. "Great Resignation" ở Mỹ, làn sóng "lying flat" (tang ping) ở Trung Quốc, sự gia tăng của các phong trào sống chậm ở Việt Nam và Đông Nam Á - tất cả đều là những biểu hiện khác nhau của cùng một câu hỏi: liệu vùng nông cạn của cuộc sống hiện tại có còn đủ không?

Còn có một yếu tố thứ ba, ít được nói đến hơn nhưng có lẽ quan trọng nhất. "Shallow" là một bản song ca - và trong một thế giới ngày càng cá nhân hoá, ngày càng cô độc, hình ảnh của hai người cùng nhau bước vào vùng sâu vẫn giữ được một sức mạnh đặc biệt. Đây không phải là một bài hát về sự độc lập anh hùng. Đó là một bài hát về sự đồng hành - về việc có ai đó nắm tay bạn khi bạn nhảy xuống vùng nước chưa biết.

Trong văn hoá Việt Nam, nơi các mối quan hệ - gia đình, bạn bè, đồng nghiệp - vẫn giữ một vị trí trung tâm trong cách định nghĩa bản thân, thông điệp này có một sức cộng hưởng đặc biệt. "Shallow" không bảo bạn rời bỏ mọi người để tìm chính mình. Nó hỏi bạn có ai để cùng bước vào vùng sâu không. Và nó nhắc rằng, có lẽ, sự đích thực không phải là một hành trình đơn độc.

Cách đắm chìm sâu hơn

🎧 Đắm trong âm nhạc

Joanne ([Lady Gaga]) Album năm 2016 của Gaga, nơi cô lột bỏ các lớp mặt nạ pop và khám phá âm thanh country-folk. Đây là cây cầu trực tiếp dẫn đến "Shallow" và "A Star Is Born". → Search

Tâm Hồn Của Đá ([Bức Tường]) Album kinh điển của Bức Tường, nơi Trần Lập đặt câu hỏi về danh tính, về tự do, về việc tìm kiếm con đường riêng - những chủ đề song song với "Shallow". → Search

📚 Theo dõi câu chuyện

A Star Is Born: Judy Garland and the Film That Got Away ([Lorna Luft]) Cuốn sách của con gái Judy Garland về phiên bản 1954 của bộ phim, cung cấp bối cảnh lịch sử cho câu chuyện đã được kể lại bốn lần. → Search

Đường đến ngày vinh quang ([Trần Lập]) Hồi ký của Trần Lập, nơi ông kể về hành trình của Bức Tường, về việc chọn rock trong một xã hội nghi ngờ rock, về việc nhảy xuống vùng sâu của giấc mơ âm nhạc. → Search

🌍 Thăm các địa điểm

The Greek Theatre, Los Angeles Sân khấu ngoài trời huyền thoại ở Los Angeles, nơi cảnh Ally lần đầu hát "Shallow" cùng Jackson được quay. Một địa điểm thiêng liêng của lịch sử nhạc rock Mỹ. → Search

Sân Vận Động Mỹ Đình, Hà Nội Nơi Bức Tường đã tổ chức nhiều buổi diễn lịch sử, bao gồm đêm tưởng niệm Trần Lập. Một địa điểm gắn liền với lịch sử rock Việt Nam và những khoảnh khắc khán giả cùng nhau bước vào vùng sâu của cảm xúc. → Search

🎸 Tự trải nghiệm

Guitar acoustic dòng dreadnought Loại guitar mà Bradley Cooper chơi trong phim, có âm thanh ấm và đầy đặn. Bắt đầu học một vài hợp âm cơ bản để cảm nhận trực tiếp cấu trúc âm nhạc của "Shallow". → Search

Micro thu âm condenser cho người mới bắt đầu Để thử ghi âm giọng hát của chính mình - dù chỉ là karaoke - và trải nghiệm cảm giác nghe lại giọng nói thật của bản thân. Một bước nhỏ để rời khỏi vùng nông cạn của việc "tôi không thể hát". → Search

---

🎵 Listen on all platforms

🤖

1. Nếu bạn được hỏi câu hỏi mở đầu của ca khúc - liệu có đang hài lòng với cuộc sống hiện tại - bạn sẽ trả lời như thế nào, và câu trả lời đó nói lên điều gì về "vùng nông" của riêng bạn?
2. Trong văn hoá Việt Nam, có những hình mẫu nào khác - ngoài Trần Lập và Phạm Ngũ Lão - thể hiện tinh thần "nhảy xuống vùng sâu" mà "Shallow" gợi lên?
3. Tiếng hét không lời của Lady Gaga ở đoạn cao trào ca khúc đã trở thành biểu tượng - bạn nghĩ tại sao một âm thanh không có ngôn ngữ lại có thể truyền tải nhiều ý nghĩa hơn cả lời hát?