Tiếng Việt
SONGFABLE · 1991

Lithium

NIRVANA · 1991 · ABERDEEN, USA

Lithium - Nirvana (1991)

"Lithium" là khúc ca kỳ lạ về một người đàn ông tìm thấy Chúa sau khi mất đi người yêu, kẹt giữa niềm vui ép buộc và nỗi tuyệt vọng âm ỉ. Được viết bởi Kurt Cobain tại thị trấn gỗ Aberdeen, bài hát trở thành bản đồ thu nhỏ của cả một thế hệ — những người đã học cách mỉm cười trong khi vỡ vụn bên trong.

Một bài hát hát về Chúa nhưng không phải bài thánh ca

Năm 1991, khi album Nevermind được phát hành, có một ca khúc nằm lặng lẽ ở vị trí thứ năm, không gào thét như "Smells Like Teen Spirit", không bi thương như "Something in the Way". Đó là "Lithium" — một bài hát mà nếu nghe lướt qua, người ta có thể tưởng nhân vật chính đang hạnh phúc. Anh ta nói rằng mình đã tìm thấy Chúa. Anh ta nói rằng mình đang vui. Anh ta cười.

Nhưng cái cười ấy là cái cười của người đang uống lithium — một loại thuốc ổn định tâm trạng dành cho bệnh nhân rối loạn lưỡng cực. Và đó chính là toàn bộ trò chơi mà Kurt Cobain đã dựng lên: một bài hát về niềm vui không có thật, một bản tụng ca cho sự sống sót giả tạo, được đóng gói trong giai điệu pop bắt tai đến mức ám ảnh.

Ba mươi lăm năm sau, khi thế giới đã quen với khái niệm "burnout", "high-functioning depression" và "performative happiness" trên mạng xã hội, "Lithium" nghe lại càng giống một lời tiên tri.

Aberdeen — thị trấn của những khúc gỗ và những đứa trẻ lạc lối

Để hiểu "Lithium", phải hiểu Aberdeen. Đây là một thị trấn nhỏ ở bang Washington, Mỹ, nằm bên cửa sông Chehalis, nơi sương mù đặc đến mức có thể chạm vào. Vào thập niên 1980, khi Kurt Cobain lớn lên, nền kinh tế gỗ của thị trấn đang sụp đổ. Các xưởng đóng cửa. Cha mẹ thất nghiệp. Tỷ lệ ly hôn tăng vọt. Tỷ lệ tự tử của Aberdeen thuộc hàng cao nhất nước Mỹ — đến mức người dân địa phương gọi cây cầu Young Street Bridge bắc qua sông Wishkah là "Cầu Tự Tử".

Cobain lớn lên dưới gầm cầu đó. Cha mẹ anh ly hôn khi anh chín tuổi, và anh chuyền tay qua nhiều họ hàng — chú, bác, ông bà. Anh ngủ trong phòng giặt, trên ghế sofa, có lúc dưới gầm cầu thật sự. Khi 14 tuổi, người chú tặng anh cây guitar đầu tiên thay vì xe đạp. Quyết định đó, không ai biết lúc ấy, đã thay đổi lịch sử nhạc rock.

Aberdeen lúc đó cũng là nơi tôn giáo bám rễ sâu. Hàng xóm của Cobain — gia đình Reed — là tín đồ Cơ Đốc nhiệt thành. Cobain từng đến nhà thờ với họ vài lần khi còn bé, và sau này anh kể rằng anh đã "trải nghiệm" việc cải đạo, dù chỉ trong thời gian rất ngắn. Trải nghiệm ấy — sự an ủi giả tạo mà tôn giáo có thể mang lại cho một đứa trẻ tan vỡ — chính là hạt mầm của "Lithium".

Câu chuyện trong bài hát: một người đàn ông bị bỏ rơi tìm thấy Chúa

Cobain từng nói rõ ràng trong các cuộc phỏng vấn rằng "Lithium" không hoàn toàn là tự thuật. Đó là một câu chuyện hư cấu về một người đàn ông mà người yêu vừa qua đời. Trong cơn tuyệt vọng, anh ta quay về với tôn giáo để không phải tự kết liễu đời mình. Anh ta thấy bóng ma cô ấy trong gió. Anh ta hát một mình. Anh ta cắt tóc. Anh ta tìm thấy một gia đình mới — có lẽ là một cộng đồng tín đồ — và cố gắng tin rằng tất cả đều ổn.

Nhưng cái mỉa mai sâu cay nằm ở cấu trúc bài hát. Mỗi khổ thơ bắt đầu bằng một lời khẳng định nhẹ nhàng — "tôi vui", "tôi không cô đơn" — rồi cuộn lên thành một điệp khúc gào thét, nơi nhân vật lặp đi lặp lại rằng anh ta yêu, rằng anh ta sẽ không nổ tung. Việc phải nói "tôi sẽ không nổ tung" đã là bằng chứng rằng anh ta sắp nổ tung.

Đó là điều Cobain hiểu rõ hơn ai hết. Anh từng đối diện với chứng đau dạ dày mãn tính, chứng nghiện heroin, và nhiều khả năng là rối loạn lưỡng cực không được chẩn đoán. Lithium — loại thuốc — là thứ có thể giúp một người sống sót, nhưng giá phải trả là sự "phẳng hóa" cảm xúc. Không còn cực vui, không còn cực buồn. Chỉ còn một đường thẳng tẻ nhạt. Với một nghệ sĩ sống bằng cảm xúc, đó là một dạng tù ngục khác.

"Quiet-loud-quiet" — kiến trúc của sự bùng nổ

Về mặt âm nhạc, "Lithium" là minh chứng cho công thức "quiet-loud-quiet" mà Cobain học được từ Pixies — ban nhạc Boston mà anh tôn thờ. Đoạn verse được hát gần như thì thầm, với đường bass mê hoặc của Krist Novoselic làm chủ đạo. Rồi chorus bùng nổ với guitar méo tiếng và tiếng trống của Dave Grohl đập như búa.

Đường bass mở đầu — bốn nốt đơn giản, lặp đi lặp lại — đã trở thành một trong những đường bass dễ nhận biết nhất trong lịch sử rock alternative. Novoselic, người gốc Croatia, mang vào đó cảm giác Đông Âu nặng nề, gần như là một bài hát dân gian buồn được trá hình thành rock.

Quá trình thu âm tại Sound City Studios ở Van Nuys, California, không hề suôn sẻ. Cobain liên tục thay đổi tempo. Dave Grohl đã phải đánh lại phần trống nhiều lần vì Cobain muốn nó "thật hơn, hỏng hơn". Cuối cùng, producer Butch Vig đã ghép nhiều take lại với nhau — một bí mật mà mãi đến nhiều năm sau mới được tiết lộ.

Bối cảnh văn hóa: Việt Nam đầu thập niên 1990 và làn sóng rock

Khi "Lithium" được phát hành cuối năm 1991, Việt Nam đang ở giữa giai đoạn Đổi Mới. Lệnh cấm vận của Mỹ còn vài năm nữa mới được dỡ bỏ (1994), và đĩa CD chính hãng của Nirvana gần như không tồn tại ở các cửa hàng băng đĩa Hà Nội hay Sài Gòn. Nhưng âm nhạc thì không cần visa.

Thông qua những băng cassette sao chép lậu được chuyền tay nhau ở phố Hàng Bài, qua các kênh sóng ngắn của BBC và Voice of America, qua những thủy thủ và Việt kiều mang về từ Pháp, Mỹ, Đức — Nevermind đã len lỏi vào tai những thanh niên Việt Nam đầu thập niên 90. Đó cũng là thời điểm các ban nhạc rock đầu tiên của Việt Nam đang hình thành.

Bức Tường, ban nhạc huyền thoại do Trần Lập sáng lập tại Đại học Xây dựng Hà Nội năm 1995, là sản phẩm trực tiếp của làn sóng grunge và alternative rock thấm dần vào giới sinh viên. Dù Bức Tường nghiêng nhiều về hard rock hơn grunge, tinh thần "rock cho người trẻ Việt" mà Trần Lập theo đuổi — không hào nhoáng, không phô trương, mà chân thật và day dứt — chính là tinh thần mà Cobain đã đặt ra cho cả một thế hệ.

Microwave, ban nhạc Sài Gòn, sau này cũng mang nhiều âm hưởng grunge và post-grunge. Những bài hát về sự lạc lõng, về cảm giác "không thuộc về đâu" của thanh niên đô thị Việt Nam thời hậu Đổi Mới — về bản chất — là cùng một câu chuyện mà Cobain đang kể từ Aberdeen.

Việt Nam và "niềm vui giả tạo"

Có một sự cộng hưởng văn hóa thú vị giữa "Lithium" và đời sống Việt Nam đương đại. Trong văn hóa Á Đông, đặc biệt là Việt Nam, việc "giấu cảm xúc thật để giữ hòa khí" là một kỹ năng được dạy từ nhỏ. Câu nói quen thuộc "không sao đâu" — được nói ra giữa lúc bão tố nội tâm — chính là phiên bản tiếng Việt của những gì nhân vật trong "Lithium" đang làm.

Trên các diễn đàn sức khỏe tâm thần Việt Nam như "Beautiful Mind VN" hay "Tâm Lý Học Ứng Dụng" trên Facebook, người ta thường xuyên thảo luận về hiện tượng "trầm cảm cười" — smiling depression. Những người trẻ tốt nghiệp đại học, có công việc ổn định ở các tòa nhà Landmark hay Bitexco, đăng ảnh selfie ở quán cà phê Phạm Ngũ Lão hay Hồ Tây vào cuối tuần — và rồi lặng lẽ tìm đến đường dây nóng tư vấn tâm lý vào đêm khuya.

"Lithium" nói đúng về họ, dù bài hát được viết trước khi họ ra đời.

Vì sao bài hát vẫn vang vọng hôm nay

Ba mươi năm sau, Cobain đã không còn (anh tự kết liễu cuộc đời vào tháng 4 năm 1994, ở tuổi 27), nhưng "Lithium" thì sống dai dẳng. Lý do, có lẽ, là vì cuộc chiến mà bài hát mô tả không bao giờ kết thúc.

Trong thời đại Instagram, TikTok và LinkedIn, mỗi người đều trở thành biên tập viên cho phiên bản hạnh phúc của chính mình. Chúng ta "tìm thấy Chúa" theo nghĩa rộng hơn — chúng ta tìm thấy mindfulness apps, các khóa thiền retreat ở Đà Lạt, các cuốn sách self-help dịch từ tiếng Anh bày trên kệ Fahasa. Chúng ta học cách nói "tôi ổn" với độ tin cậy ngày càng cao.

Nhưng dưới lớp vỏ ấy, lithium — theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng — vẫn đang được kê đơn nhiều hơn bao giờ hết. Theo các nghiên cứu của Bộ Y tế Việt Nam, tỷ lệ rối loạn lo âu và trầm cảm ở thanh niên Việt Nam đã tăng đáng kể trong thập kỷ qua, đặc biệt sau đại dịch COVID-19.

"Lithium" không đưa ra giải pháp. Cobain không phải là một nhà trị liệu. Anh chỉ là một người trẻ từ một thị trấn gỗ ẩm ướt, người đã nhìn thấy sự thật và đủ tài năng để biến nó thành một bài hát ba phút mười bảy giây. Cái mà bài hát mang lại là sự công nhận — rằng cảm giác phải-giả-vờ-ổn là có thật, rằng nó không phải là điểm yếu cá nhân, rằng nó là một hiện tượng văn hóa lớn hơn ta tưởng.

Và đôi khi, chỉ cần biết rằng có một người ở Aberdeen, vào năm 1991, đã hiểu — là đủ để sống tiếp một ngày nữa.

How to dive deeper

🎧 Nghe tiếp

📚 Đọc thêm

🌍 Đi sâu vào văn hóa grunge

🎸 Chơi thử

Nghe "Lithium" trên nền tảng yêu thích của bạn: song.link/i/254083696

🤖

Tags
90s restless grungealt-rock faithmortality grunge90sseattlecobainmental-health
Related stories